Епископијата кај Мородвис, кочанско, ја голта тревата, а ние глумиме дека ја чуваме историјата додека таа пропаѓа пред наши очи

Содржина:

• Моробиздон: од град до село, археолошки бисер со континуитет и значење за историјата на Македонија
• Четири цркви на едно место: Археолошки редок комплекс од V до XVI век и град на слоеви
• Системска негрижа: Државните институции ги забораваат локалитетите, а народот сам расчистува
• Пронајдени стари написи со кирилско писмо
• Мородвис може да стане вистинска туристичка дестинација, но прво мора да престанеме да глумиме држава
• Мародвис е тестот кој Македонија постојано го паѓа: дали сме народ што ја почитува историјата или само ја користи како декор?

Моробиздон: од град до село, археолошки бисер со континуитет и значење за историјата на Македонија

Археолозите и историските извори му менувале име како што му се менувале вековите: Моробиздон / Моробизд / Морозвизд / Morovisdos — но суштината е иста: тука не се работи за „некои рушевини“, туку за континуитет. Стручната литература го става локалитетот „Црквиште – Моробиздон“ меѓу најзначајните ранохристијански остатоци во источна Македонија. Во еден труд што ги анализира Баргала и Црквиште, авторите ги опишуваат како значајни центри во периодот на раното христијанство, со податок дека во 552 година испратиле свои епископи на Петтиот вселенски собор во Константинопол. Таму каде што денес доброволците вадат корења и отпад, некогаш имало епископски комплекс — религиозен и политички центар во рамки на големите државни системи на Балканот (прво бугарски/византиски контексти, потоа и понатаму).
Има места во Македонија што се „стари“. Мородвис е нешто друго: место што сведочи дека тука имало организација, градска логика, црковна структура, пишана и материјална култура. Не „народни приказни“, туку археологија.

Четири цркви на едно место: Археолошки редок комплекс од V до XVI век и град на слоеви

На локалитетот „Црквиште“ археолошки се регистрирани четири цркви од различни периоди: најстарата ранохристијанска базилика (V–VI век), потоа цркви од XI, XIII и XVI век. Ако ова беше во држава што знае што прави со наследството, само таа реченица ќе беше туристичка индустрија. Кај нас, таа реченица најчесто завршува како: „има локалитет, ама…“
Во самиот стручeн опис се нагласува и поширокиот археолошки контекст: остатоци од антички град (римски период), а потоа средновековен град-епископија со некрополи и повеќеслојни градби.

Системска негрижа: Државните институции ги забораваат локалитетите, а народот сам расчистува

Еден туристички водич вели дека локалитетот летно време е обраснат со трева и грмушки и дека е потребно континуирано одржување од надлежните институции, со забелешка дека одговорноста за заштита/презентација е кај надлежните служби за заштита. И тука е проблемот што треба да се каже без страв: „Континуирано“ кај нас значи: еднаш годишно да се расчисти, па да се заборави. Се чека следната фотографија со трева до колена, следниот статус со „заедничка одговорност“, следниот круг на истата срамота.
Во 2006 година, по осумгодишна пауза, медиумски текст пренесен преку блог-публикација зборува за истражно-заштитни работи со македонски и американски археолози и ги пренесува локалните сомнежи за исчезнати артефакти — а потоа и став на археологот Кирил Трајковски кој ги негира најсензационалните тврдења (на пример за „прстен од времето на Александар“). Тоа е важен момент не поради трачот, туку поради симптомот: кога институциите не комуницираат јасно, на терен никнува недоверба.
И така, од власт до власт — локална, централна, партиска, техничка — се повторува истиот рефрен: има ископувања, има проекти, има фотки, има „стратегии“, а нема редовен режим на конзервација, презентација, физичка заштита и одржување. За разлика од тоа, народот кога ќе се појави — се појавува со лопата и косилка.

Пронајдени стари написи со кирилско писмо

На локалитетот во Мородвис е регистрирано кирилско графито (Cyrillic graffito) во контекст на археолошки наоди. Тоа значи нешто важно, но поинакво од митот: кирилското писмо било присутно/користено на локалитетот во одреден период.
Мородвис е огромен доказ дека сме биле дел од цивилизацискиот тек што ја создал и ширел писменоста. И ако веќе сакаме гордост — најголемата гордост е да го зачуваме она што останало и тоа самото ќе ја каже вистината.

Мородвис може да стане вистинска туристичка дестинација, но прво мора да престанеме да глумиме држава

Селото веќе има природни и културни точки: кеј на реката, етно-куќа, чинари, манастирско опкружување, и два археолошки локалитети. Мородвис има и уште една предност што ретко ја имаме: локалитетот е блиску, достапен и „читлив“ за посетител — не ти требаат три часа планинарење за да стигнеш до рушевина. Рецептот е едноставен, ама бара да престанеме да глумиме држава и да станеме држава.
1. Основна инфраструктура што не ја понижува историјата: Патека, дискретно осветлување, информативни табли со QR-код, и минимална ограда каде што мора. Ништо „кич“, ништо бетонски циркус — туку културно уредување.
2. Приказна што се раскажува на лице место: На таблите (и на веб) да стои јасно: четири цркви – V, XI, XIII, XVI век; епископски центар; слоеви на живот. Луѓето доаѓаат по приказна, не по дата.
3. „Брегалничка ранохристијанска рута“: Ако Баргала и Црквиште се спомнуваат како клучни ранохристијански точки во регионот, тие може да се врзат во рута со локални водичи, школски екскурзии и викенд-тури.
4. Културен туризам што носи пари во селото, не само во брошури: Домашна храна, локални производи, сувенири со вкус (не пластика), мал сезонски „инфо-пункт“ во соработка со етно-куќата. Кога туристот ќе остави 20 евра во Мородвис, тогаш локалитетот престанува да биде трошок и станува причина да се чува.
5. Дигитална надградба без глумење „паметни градови“: Една скромна AR/аудио тура (македонски/англиски) и добро уреден Google/Maps профил со фотографии, работи подобро од 10 конференции. А локалитетот е веќе „free access“, што е предност ако е уреден.

Мародвис е тестот кој Македонија постојано го паѓа: дали сме народ што ја почитува историјата или само ја користи како декор?

Да, заштитата е „заедничка одговорност“. Ама државата и институциите имаат непропорционално поголема обврска, затоа што тие имаат буџети, надлежности и закони — и затоа што ние сите ги плаќаме. Кога локалитет од ваков калибар чека доброволци за да не биде џунгла, тоа не е „недостаток на ресурси“. Тоа е култура на негрижа.
И најсрамното: ова не е негрижа од вчера. Ова е негрижа од сите власти до сега. Сите доаѓале со истата фраза: „ќе вложиме“. Потоа вложувале во нешто што се слика, а не во нешто што се одржува. Мародвис е тест што Македонија постојано го паѓа: дали сме народ што ја почитува својата историја или народ што ја користи само како декор кога му треба патриотска фотка. Ако ова расчистување заврши како уште еден статус, ништо не сме направиле. Само сме купиле време до следната трева. Но ако од ова произлезе редовна грижа, проект што има смисла, и рута што носи луѓе — тогаш Мародвис ќе биде тоа што веќе е по својата историја: сведоштво дека овде имало живот, ред и цивилизација.