Еве зошто сме сиромашни: Балканот два века бил извор на сребро и злато за Римјаните, покажува нова студија

Содржина:

• Босна и Србија стануваат срж на римската валута додека Западот тоне во криза и сиромаштија
• Златото и среброто на Балканот – од Август до царска сопственост: Системи, техники и последици
• Сребрените рудници на Дарданија: Древно богатство, современа беда – 5.500 тони сребро извадено за Рим од Космај
• Археолошки и технолошки докази за римско рударство: Стандарди, индустриски размери и државна сопственост
• Масовно робување и миграции – Економска миграција на рудари, војска и закони за врзување на работната сила
• Богатството, моќта и стратегијата на царството се потпирале на балканските рудници, не на западните провинции

Босна и Србија стануваат срж на римската валута додека Западот тоне во криза и сиромаштија

Подрачјето на денешна Босна и Херцеговина и Србија од втората половина на 2. век станува најважен снабдувач на римскиот монетарен систем. Додека Хиспанија и Дакија долго биле во фокусот на истражување, Централниот Балкан бил изоставуван поради административни поделби и тешкотиите за теренски истражувања – вклучувајќи и современи конфликти. Д-р Младеновиќ потенцира дека оваа маргинализација во науката всушност прикрила дека сржта на римската монетарна моќ лежи на Балканот, токму во периодот кога на Западот производството на благородни метали доживува криза.

Златото и среброто на Балканот – од Август до царска сопственост: Системи, техники и последици

Студијата се фокусира на две клучни провинции: Далмација со златните и сребрените рудници во централна Босна, и Горна Мезија со првенствено сребрените рудници во Србија. Римјаните започнале да експлоатираат уште во времето на Август преку приватни концесии, а подоцна минале под директна државна контрола. Во планините на средна Босна користеле софистицирани хидраулични методи – испирање на злато од речни депозити и контролирано рушење на земјиште (хашинг), чии последици се забележливи и денес. Опустошени пејзажи и детализирано изведени римски рудници во Сребреница и Домавија уште во 19. век ги опишувале и австроунгарски експерти.

Сребрените рудници на Дарданија: Древно богатство, современа беда – 5.500 тони сребро извадено за Рим од Космај

Најбогатите рудници се наоѓале во Дарданија, денешна јужна Србија (Ново Брдо, Трепча). Подоцнежната експлоатација ги избришала речиси сите римски траги, но историските извори бележат илјадници антички копови и купишта згура. Посебно се издвојува планината Космај каде се нема континуитет од средниот век, што ни дозволува точни пресметки: околу 2,3 милиони тони згура, од кои биле добиени 5.500 тони сребро и 680.000 тони олово. Годишното производство од 22 тони сребро било споредливо со најбогатите рудници во Атина.

Археолошки и технолошки докази за римско рударство: Стандарди, индустриски размери и државна сопственост

Анализите на згурата и оловните шипки (инготи), тешки и над 250 килограми, покажуваат дека римското рударство на Балканот било на неверојатно индустриско ниво. Моќни топилници, стандардизирано производство и примерна употреба на купелација биле реалност. Рудниците на сребро и злато биле директна сопственост на царот и под контрола на витешките прокурати, што се разликува од шпанската практика каде приватните закупи биле чести. Рударските области биле под постојана воена заштита и административен надзор – што се потврдува и со бронзени монети со натписи Металли Дарданици, кои биле користени и како ограничена локална валута.

Масовно робување и миграции – Економска миграција на рудари, војска и закони за врзување на работната сила

Римската металургија на Балканот барала огромна работна сила. Епиграфските записи укажуваат на масовни миграции на рудари, особено од Далмација кон рудниците во Дакија. Истражувачката смета дека не се работи за депортација, туку главно за економска миграција – со себеси ги носеле и знаењата за хидраулично рударство. Постепено, државата воведувала закони што ги врзувале рударите и нивните потомци трајно за рудниците, а експлоатацијата се повлекла во утврдени населби. Само рудниците во Дарданија опстанале до 5. или можеби 6. век под Јустинијан – сè до аварскиот упад кој дефинитивно ја завршил римската контрола.

Богатството, моќта и стратегијата на царството се потпирале на балканските рудници, не на западните провинции

Клучниот заклучок на студијата на д-р Драгана Младеновиќ е дека рудното богатство на Балканот ја обликувало римската администрација, воена стратегија и економска стабилност во најкритичниот период од постоењето на царството. Балканот не бил споредна провинција, туку срце на римското снабдување со сребро и злато – богатство без кое не би постоела стабилна валута ниту империјална моќ. Без бескомпромисната експлоатација на оваа територија, историјата на Европа ќе беше поинаква.