Дајан со години живеела во шума со горили: Забременила, а потоа ја пронашле мртва во нејзината колиба – телото ѝ било во ужасна состојба

Содржина:

• Луис Лики во 1963 година ја вовел во кругот што подоцна ќе биде наречен „Тримати“
• Во 1967 година меѓу Карисимби и Високе никнал „Карисоке“
• Ги препознавала по носот, лузните, лицето и начинот на движење
• Диџит бил убиен кон крајот на декември 1977 година
• Фондот за наследството на Диџит прераснал во „Dian Fossey Gorilla Fund International“
• Замките ги отстранувала сама, но судирите со околината ја следеле со години
• Од Ричард Прајс до Боб Кембел, личниот живот останал во сенка на Карисоке
• „Горили во магла“ излегла во 1983 година, филмот пристигнал пет години подоцна
• Во декември 1985 година била најдена мртва во својата колиба на 53 години
• Од приближно 250 горили во 1980 година до повеќе од 1.000 денес
• Не била беспрекорна хероина, но оставила шанса за опстанок

Луис Лики во 1963 година ја вовел во кругот што подоцна ќе биде наречен „Тримати“

Дајан Фоси е родена на 16 јануари 1932 година во Сан Франциско, Калифорнија. Нејзиниот животен пат на почетокот не навестувал дека ќе стане една од најпознатите истражувачки на примати во светот. Пред да пристигне во Африка, се школувала за окупациска терапевтка и работела во таа струка, а интересот за животните и природата постепено прераснал во животна опсесија.
Пресудниот момент се случил кога за првпат отпатувала во Африка. Таму се запознала со работата на познатиот палеонтолог и антрополог Луис Лики, кој верувал дека проучувањето на големите човеколики мајмуни може да им помогне на научниците подобро да ја разберат еволуцијата на човекот.
Лики ги поддржувал истражувањата на приматите во нивната природна средина. Токму неговиот круг на научници подоцна опфатил три жени познати како „Тримати“: Џејн Гудал, која ги проучувала шимпанзата, Бируте Галдикас, посветена на орангутаните, и Дајан Фоси, која својот живот го врзала за планинските горили.

Во 1967 година меѓу Карисимби и Високе никнал „Карисоке“

Фоси на почетокот имала малку формално искуство во научното проучување на приматите, но била упорна, љубопитна и подготвена да се соочи со тешките услови за живот во дивината. Не сакала само да ги набљудува животните од далечина. Сакала да ги разбере, да открие како функционираат нивните општествени групи, како ги одгледуваат младенчињата, како комуницираат и како воспоставуваат односи внатре во заедницата.
Во 1966 година Лики ѝ помогнал да започне долгорочно истражување на планинските горили во областа Вирунга, на просторот на денешна Руанда. Тој чекор го означил почетокот на нејзиното најважно животно поглавје.
Истражувачкиот центар го добил името со спојување делови од имињата на двата вулкана. Местото, сместено високо во планините, станало нејзин дом долги години. Дождот, студот, калта, густата вегетација и надморската височина го правеле секојдневието исцрпувачко, но Фоси останала таму, наместо да се врати на вообичаениот живот.

Ги препознавала по носот, лузните, лицето и начинот на движење

Истражувачите морале да се пробиваат низ шумата, да ги следат трагите на животните и со часови да чекаат горилите да се појават на местата каде што се хранеле или одморале. Во почетокот горилите биле претпазливи и често се оддалечувале штом ќе забележеле човек.
Фоси развила посебен начин на приближување. Се движела бавно, избегнувала ненадејни движења и се обидувала да ги имитира нивните звуци и однесување. Со текот на времето одделни групи почнале да го толерираат нејзиното присуство, а таа можела да ги набљудува со многу помалку вознемирување.
Нејзината голема заслуга била во тоа што покажала дека планинските горили не се безмислени, агресивни суштества, туку сложени социјални животни со препознатливи карактеристики, семејни врски и индивидуално однесување. Ја следела формата на носот, цртите на лицето, лузните, градбата на телото и начинот на движење, па со текот на времето можела да препознае бројни единки и да ги следи промените во нивните групи.

Диџит бил убиен кон крајот на декември 1977 година

Еден од мажјаците со кои Дајан Фоси остварила особено значаен однос бил Диџит, горила што ја запознала за време на своите истражувања. Нивната поврзаност станала важен дел од нејзиниот живот.
Горилите живеат во социјални групи кои најчесто ги предводи возрасен мажјак со сребренесто крзно на грбот, познат како сребреногрб мажјак. Тој има важна улога во заштитата на групата, додека мајките се грижат за младенчињата, младите учат набљудувајќи ги возрасните, а членовите на заедницата комуницираат со звуци, изрази и движења.
Загубата на Диџит ја потресла длабоко. Тој не бил само животно што го проучувала: со години го набљудувала, ги запознавала неговите навики и го следела неговиот развој. Неговата смрт станала преломна точка во нејзината борба за заштита на горилите.

Фондот за наследството на Диџит прераснал во „Dian Fossey Gorilla Fund International“

Фоси сфатила дека само научното проучување нема да биде доволно за да се зачуваат животните. Било неопходно да им се спротивстави на луѓето кои ги убивале, на трговијата со животински трофеи и на недоволно ефикасната заштита на нивното живеалиште.
Планинските горили живеат во ограничено подрачје на централна Африка, во планинските шуми на масивот Вирунга и непроодните шуми Бвинди во Уганда. Нивното живеалиште е сурово и тешко, но најголемите опасности долго време доаѓале од човечките активности.
Ловокрадците поставувале замки наменети за различни животни. Во нив понекогаш упаѓале и горили, вклучувајќи младенчиња, кои можеле да бидат тешко повредени или убиени. Одделни животни биле убивани поради делови од телото што завршувале како трофеи или предмети за трговија.
Она што започнало како научно истражување така станало и борба за опстанок на еден загрозен вид.

Замките ги отстранувала сама, но судирите со околината ја следеле со години

Проблем претставувало и уништувањето на живеалиштата, како и ширењето на човечките населби на подрачјата што горилите ги користеле за исхрана и движење. Фоси не била подготвена да гледа на ваквите појави како на неизбежен дел од животот во дивината. Со соработниците барала замки, ги отстранувала и се обидувала да го спречи нивното повторно поставување.
Нејзините методи често биле остри и предизвикувале конфликти со луѓето кои живееле во околината на истражувачкиот центар. Во подрачјата околу заштитените шуми одделни семејства зависеле од природните ресурси, додека други луѓе учествувале во ловокрадство поради заработка.
Некои ја сметале за неустрашива заштитничка на природата, додека други го критикувале начинот на кој им се спротивставувала на ловокрадците. Одделни драматични приказни за нејзиното однесување, вклучувајќи тврдења дека киднапирала деца од локалните заедници, не треба да се претставуваат како утврдени факти без веродостојни докази. Она што е документирано е дека имала изразено конфликтен однос со дел од луѓето од околината и дека заштитата на горилите често ја ставала пред сè друго.

Од Ричард Прајс до Боб Кембел, личниот живот останал во сенка на Карисоке

Дајан Фоси речиси целиот свој возрасен живот го посветила на истражувањето и заштитата на горилите. Ваквиот избор имал последици и врз нејзините лични односи.
Пред да замине во Африка, била мажена за Ричард Прајс, но нивниот брак завршил со развод. За време на животот во Африка имала блиски односи со одделни луѓе, вклучувајќи соработници и фотографи кои ја следеле нејзината работа. Еден од нив бил фотографот Боб Кембел, со кого некое време била во емотивна врска.
Нивниот однос не опстанал, меѓу другото и поради различните животни и професионални приоритети. Некаде се наведува дека останала бремена со еден од своите додворувачи, но дека никогаш не можела да роди. Она што е неспорно е дека немала деца и дека нејзиниот живот бил исклучително тесно поврзан со работата во Карисоке.
За многу луѓе таков живот би изгледал осамено. За Фоси, проучувањето на горилите било многу повеќе од професија. Станало нејзина главна животна цел.

„Горили во магла“ излегла во 1983 година, филмот пристигнал пет години подоцна

Во книгата „Горили во магла“ (Gorillas in the Mist), Таа ги опишала своите истражувања, средби со горилите и борбата за нивно зачувување. Делото на читателите им го приближило светот што за повеќето луѓе бил сосема непознат.
Наместо да ги прикажува горилите како застрашувачки животни, Фоси ги опишувала нивните карактери, семејни односи, навики и начин на живот. Книгата станала важна и за пошироката јавност, бидејќи проблемот со загрозеноста на планинските горили го извадила од рамките на научните списанија и им го приближила на луѓето ширум светот.
Во 1988 година премиерно бил прикажан филмот „Горили во магла“, во кој ликот на Дајан Фоси го толкувала Сигурни Вивер. Филмот дополнително го проширил интересот за нејзиниот живот и дело, а Вивер за својата улога добила бројни пофалби и номинација за Оскар за најдобра актерка.
Фоси, за жал, не ја дочекала премиерата на филмот што нејзината приказна ја направил позната ширум светот.

Во декември 1985 година била најдена мртва во својата колиба на 53 години

Дајан Фоси била пронајдена мртва во истражувачкиот центар Карисоке, во Руанда. Според достапните биографски записи, била убиена со мачета. Нејзината смрт ги шокирала луѓето кои ја познавале нејзината работа, но и научната заедница која веќе знаела за нејзините долгогодишни конфликти околу заштитата на горилите.
Истрагата не довела до општоприфатен одговор на прашањето кој е одговорен за нејзиното убиство. Меѓу можните мотиви биле споменувани конфликти со ловокрадците и други спорови поврзани со нејзината работа, но околностите на злосторството и идентитетот на сторителот останале предмет на расправи.
Се појавувале различни теории, вклучувајќи сомнежи дека зад убиството стоеле луѓе на кои им пречела нејзината борба против ловокрадството. Меѓутоа, таквите тврдења не треба да се претставуваат како докажан факт.
Фоси била погребана во близина на истражувачкиот центар, на место кое станало своевидно меморијално подрачје. Во близина на нејзиниот гроб се наоѓаат и гробовите на одделни горили што ги познавала, вклучувајќи го и Диџит.

Од приближно 250 горили во 1980 година до повеќе од 1.000 денес

Кога Фоси почнала да ги проучува планинските горили, нивниот број бил многу мал, а иднината на видот крајно неизвесна. Долгогодишното ловокрадство, губењето на живеалиштата и другите притисоци ги довеле на работ на истребување.
Според проценките од 1980 година, во светот останале приближно 250 планински горили. Денес ситуацијата е значително поинаква. Според пописот од 2018 година, во масивот Вирунга живееле 604 планински горили, додека резултатите од пописот од 2018 и 2019 година покажале дека во областа Бвинди-Сарамбве имало најмалку 459 единки.
Благодарение на долгорочните мерки за заштита, постојаното следење на популациите, работата на ренџерите, научните истражувања и соработката со локалните заедници, планинските горили во 2018 година на Црвената листа на Меѓународната унија за зачувување на природата (IUCN) биле преместени од категоријата критично загрозени во категоријата загрозени видови.
Тоа не значи дека се потполно безбедни. И понатаму се соочуваат со заразни болести, губење на живеалиштата, притисок од човечки активности и климатски промени.

Не била беспрекорна хероина, но оставила шанса за опстанок

Дајан Фоси не била единствената личност заслужна за напредокот во заштитата на планинските горили, ниту денешните резултати можат да му се припишат исклучиво на нејзиниот труд. Голем придонес дале бројни истражувачи, заштитници, ренџери, организации и локални жители кои продолжиле да ги чуваат нивните живеалишта.
Сепак, нејзиното влијание врз развојот на истражувањето и заштитата на планинските горили останало неспорно. Таа била сложена личност: храбра и посветена научничка, но и жена чии методи предизвикувале контроверзии.
Нејзината приказна не треба да се сведе ниту на легенда за беспрекорна хероина, ниту на сензационалистичка сторија за жена која живеела во изолација и завршила трагично. Таа покажала колку долгорочното набљудување на животните може да придонесе за науката, колку е важно да се заштитат загрозените видови и колку последиците од човечките постапки можат да бидат сериозни кога природата ќе стане само средство за заработка.
За разлика од Кинг Конг, кој остана заробен во трагичниот филмски завршеток, приказната за планинските горили не е завршена. Нивниот опстанок и понатаму зависи од одлуките на луѓето, а работата на Дајан Фоси помогна тие да добијат нешто што долго време им недостигаше — шанса да опстанат.