Од пепелта на Везув до изгубените тајни на минатото: Научниците успеаја да читаат древни свитоци без да ги одвиткаат

Содржина:

• Околу 1.100 јагленосани свитоци излегоа од една римска вила меѓу 1752 и 1754 година
• Камило Падерни ги сечел свитоците за да стигне до средината
• Брент Силз бараше начин да погледне внатре без физичко отворање
• На Diamond Light Source се виде формата на свитокот, но буквите останаа невидливи
• Лук Фаритор од SpaceX го најде „пурпур“ и освои 40.000 долари
• 15 колони и над 2.000 антички грчки карактери донесоа главна награда од 700.000 долари
• Во PHerc. 172 беше прочитано „За пороците“ од Филодем

Околу 1.100 јагленосани свитоци излегоа од една римска вила меѓу 1752 и 1754 година

Во 79 година од нашата ера, ерупцијата на Везув ги закопа Херкуланеум, Помпеја и околните римски вили. На една од нив околу 1750 година случајно наидоа работници кои копаа бунари.
Денес тој археолошки локалитет се нарекува Вила на папирусите, а неговата збирка се смета за единствената зачувана библиотека од класичната антика.
На почетокот никој не сфатил за какво откритие станува збор. Свитоците биле целосно карбонизирани и наликувале на обични црни дрва за горење или изгорени рибарски мрежи. Дел од нив работниците дури и ги фрлиле во ѓубре, а некои, според сведоштвата, биле користени како факели.
Вистината се открила сосема случајно: еден свиток паднал, се скршил на парчиња и во внатрешноста блеснале антички букви.

Камило Падерни ги сечел свитоците за да стигне до средината

Многу од текстовите во библиотеката му припаѓаат на Филодем од Гадара, епикурејски филозоф кој живеел околу еден век пред ерупцијата. Научниците веруваат дека раскошната вила му припаѓала на неговиот заштитник, римскиот аристократ Луциј Калпурниј Пизон Цезонин, дедо на сопругата на Јулиј Цезар.
Желбата веднаш да се прочита најденото богатство била огромна, но првите обиди биле вистинска катастрофа. Директорот на кралскиот музеј во Портичи го сечел материјалот надолжно, видливиот слој рачно се препишувал, а потоа се стружел за да се открие следниот. Така текстот се читал по цена на неповратно уништување на самиот папирус.
Во 1753 година кон процесот пристапи чуварот на ракописи на Ватиканската библиотека, отец Антонио Пјаџо. Тој конструирал специјална механичка машина која исклучително бавно, милиметар по милиметар, го одвојувала слојот. Методот бил поуспешен, но не функционирал кај најкревките свитоци.
Подоцна се обидувале со различни решенија, користејќи дури и хемиски раствори, цревни струни и свински меури. Многу свитоци никогаш не попуштиле, а голем број засекогаш биле претворени во прав.

Брент Силз бараше начин да погледне внатре без физичко отворање

До 21 век стана кристално јасно дека преостанатите стотици затворени свитоци физички не смеат да се отвораат. Потребен беше нов, дигитален начин да се види внатрешноста без ништо да се одмотува.
На ова револуционерно решение посветено работеше професорот по компјутерски науки на Универзитетот во Кентаки. Првите истражувања за „виртуелно одмотување“ на оштетени ракописи ги започна во раните 2000-ти. Во 2005 година на предавање во Оксфорд предложи затворените свитоци од Херкуланеум да се читаат со дигитална томографија.
Во 2016 година неговиот тим го разви софтверот Volume Cartographer, кој овозможува следење на стутканата и повеќекратно свиткана површина на папирусот во тродимензионален простор.

На Diamond Light Source се виде формата на свитокот, но буквите останаа невидливи

Свитоците беа скенирани со рендгенско зрачење со исклучително висок интензитет на синхротронот Diamond Light Source во близина на Оксфорд, забрзувач на честички што произведува екстремно светла и детална рендгенска светлина.
Така се доби совршен 3Д-модел на свитокот. Но тука се појави главната пречка: древното мастило било правено на база на саѓи, односно чист јаглерод, па на скеновите на јагленисаниот папирус буквите речиси и не се разликуваа од подлогата.
Се гледаше структурата на свитокот, но текстот остануваше невидлив за човечкото око.

Лук Фаритор од SpaceX го најде „пурпур“ и освои 40.000 долари

Во 2023 година Силз, заедно со технолошките инвеститори Нет Фридман и Даниел Грос, го покренаа глобалниот отворен натпревар Vesuvius Challenge. Скеновите беа ставени на слободно располагање на интернет, а од учесниците се бараше да развијат алгоритми со вештачка интелигенција што ќе го препознаат мастилото. Наградниот фонд набрзо порасна на над еден милион долари.
Првиот клучен пробив се случи летото 2023 година, кога натпреварувачот Кејси Хендмер забележа суптилна шема на пукнатини на површината која наликуваше на пукање на исушена боја и формираше силуети на букви. Моделите за машинско учење веднаш беа тренирани да ги детектираат овие микроскопски траги на мастило.
Во октомври 2023 година, студентот Лук Фаритор, кој тогаш беше на пракса во компанијата SpaceX, го откри првиот збор: „пурпур“. Набрзо потоа и египетскиот истражувач Јусеф Надер независно го прочита истиот збор.

15 колони и над 2.000 антички грчки карактери донесоа главна награда од 700.000 долари

На 5 февруари 2024 година беше доделена главната награда на тим составен од Надер, Фаритор и швајцарскиот студент по роботика Јулијан Шилигер. Нивниот алгоритам реконструираше текст од свиток што се чува во Институтот на Франција.
Дешифрираниот фрагмент се покажа како длабока филозофска расправа за задоволството, кое во епикурејството се смета за врвно човечко добро. Авторот анализира дали изобилството или реткоста на добрата, на пример храната, влијае врз интензитетот на задоволството што тие го пружаат.
Заклучокот на авторот е дека самата достапност на добрата не го зголемува уживањето.

Во PHerc. 172 беше прочитано „За пороците“ од Филодем

Во мај 2025 година се случи нов историски успех: во свитокот PHerc. 172 од Бодлиевата библиотека во Оксфорд, со помош на вештачка интелигенција беа прочитани насловот на делото и името на авторот: „За пороците“ од Филодем.
Над 600 затворени свитоци се уште чекаат дигитално читање. Професорот Силз истакнува дека овие дела „повеќе не се изгубени за човештвото“.
Уште повозбудливо е тоа што два ката од Вилата на папирусите се уште не се откопани, па научниците веруваат дека главната библиотека со илјадници непознати класични дела се уште лежи закопана под вулканскиот пепел.