Авион на водороден погон: Зошто советскиот Ту-230 никогаш не полета и каква врска има „Хирошима“ со тоа

Содржина:

• Во програмата „Студ“ обичниот Ту-154 доби резервоар од 17,5 кубни метри
• Летот на Владимир Севањкаев траеше 21 минута, а Американците го споредија со првиот сателит
• Ту-230 требаше да оди од Москва до Вашингтон за час и половина
• Крилата мораа да станат џиновски термос, а кабината можеше да остане без ладење
• Германците се воодушевија, добија документација, а во 1993 година проектот беше прекинат
• Во 2026 година повторно се зборува за водород, а Ту-155 останува доказот дека може

Во програмата „Студ“ обичниот Ту-154 доби резервоар од 17,5 кубни метри

Идејата беше генијална и едноставна: водородот е фантастичен, и во буквална и во преносна смисла. Тој согорува речиси без никаква нечистотија; наместо саѓи останува само водена пареа, а ослободува трипати повеќе енергија од керозинот.
Во 70-тите години, кога цените на нафтата беа високи, тоа изгледаше како спас за човештвото.
Во конструкторското биро на Туполев ја започнаа програмата „Студ“ („Холод“). Сериски авион беше претворен во летачка лабораторија. Во патничкиот салон поставија огромен криоген резервоар, а еден од моторите го заменија со експерименталниот НК-88, создаден да се справи со екстремниот студ на новото гориво.

Летот на Владимир Севањкаев траеше 21 минута, а Американците го споредија со првиот сателит

На 15 април 1988 година, екипажот го подигна авионот во воздух. Тоа беше краток лет, но доволен за да го запише советското име во светската историја.
Американците тогаш изјавија дека овој настан по своето значење е рамен на летот на првиот сателит. СССР ги престигна за десетина години.
Но зад тој успех стоеше исклучително сложена технологија. Водородот е толку хемиски активен што едноставно не можете само така да го истурите во резервоар. За да не испари и да не експлодира, се користеше најсложен систем на термичка изолација.
Како потиснувач се користеше хелиум, со цел да се истисне водородот од резервоарите кон моторот.
Вкупно, Ту-155 изврши повеќе од 100 летови, од кои 5 на водород и 70 на течен природен гас, и постави 14 светски рекорди. Изгледаше дека иднината конечно пристигна.

Ту-230 требаше да оди од Москва до Вашингтон за час и половина

Инженерите на Туполев гледаа уште подалеку. Ако може да се лета на водород, тогаш зошто да не се направи хиперсоничен бомбардер? Така се роди проектот „230“.
Тоа веќе не беше патнички авион, туку машина од соништата:
Димензии: должина од 54 метри, распон на крилата од 27 метри.
Брзина: М = 4, односно приближно 5 илјади километри на час.
Време на патување: од Москва до Вашингтон за само час и половина.
Гориво: течен водород, со резерви од импресивни 106 тони.
Замислете: полетува со обични турбомлазни мотори, забрзува до 3 илјади километри на час, а потоа се вклучуваат набојните млазни мотори. Потоа леталото се искачува на височина од 27 километри, практично во вселената.
Развојот започна во 1983 година. Проектот беше подготвен во 1985 година. Тоа беше стратешки одговор на американските планови. Но…

Крилата мораа да станат џиновски термос, а кабината можеше да остане без ладење

Ако кажеме дека за сè беа виновни само Горбачов и распадот на СССР, тоа би било премногу поедноставено. Причините беа неколку, а една од главните беше чистата физика.
Кај Ту-155 резервоарот беше поставен во патничкиот салон. За експеримент тоа заврши работа. Но кај Ту-230, кој требаше да лета со хиперсонична брзина, резервоарите мораше да бидат сместени во крилата.
Тоа значеше огромна конструкциска пречка. Таквото крило мораше истовремено да биде носечка површина и криоген сад со совршена изолација. Решението беше прескапо и претешко.
Потоа се појави уште една неочекувана работа. Студот од водородот се планираше да се користи за системот за климатизација на кабината, односно за ладење на воздухот. Но при ниски вртежи потрошувачката на гориво паѓаше, па „ресурсот за ладење“ не беше доволен за да се олади кабината.
Замислете: летате со хиперсонична брзина, а внатре во авионот владее пеколна жештина бидејќи климатизацијата не работи, додека водородот е како бесконечна батерија што или работи, или не.

Германците се воодушевија, добија документација, а во 1993 година проектот беше прекинат

Тука се надоврзува приказната со Ту-155. Кога проектот им беше прикажан на Германците во почетокот на 90-тите години, тие беа воодушевени од идејата. Дури започнаа и заедничка работа со DASA и MTU.
Но штом СССР се распадна, а економијата почна да тоне, германската страна брзо доби пристап до комплетната документација и во 1993 година го прекина проектот.
Зошто да плаќаат, кога можат да ги преземат технологиите за малку пари?
Течниот водород во тоа време беше ненормално скап. Мораше да се произведува, да се чува на екстремно ниски температури и да се транспортира во специјални цистерни до аеродромот.
Според тогашните проценки, инфраструктурата за такво гориво бараше колосални инвестиции какви што земјата во распад едноставно немаше од каде да ги обезбеди.

Во 2026 година повторно се зборува за водород, а Ту-155 останува доказот дека може

Ту-230 не полета бидејќи беше премногу напреден за своето време. Бараше технологии на иднината, како композитни материјали за криогени резервоари, огромни финансиски средства и стабилна држава.
Во 1985 година проектот беше затворен, а ресурсите беа пренасочени кон пореални летала.
Но главното останува: Ту-155 го изврши својот историски лет. Се докажа дека тоа е возможно. За да се воведе такво нешто во сериско производство, сепак, не е потребна само генијалноста на инженерите, туку и економска оправданост.
Денес, во 2026 година, многу авиокомпании повторно зборуваат за водород. Ербас ветува водородни авиони до 2035 година. И кога ќе го прават тоа, ќе погледнат кон советскиот Ту-155, кој леташе на „Хирошима“ уште во минатиот век, и ќе сфатат кој беше прв.
А што мислите вие: дали денес вреди да се оживеат овие проекти или водородот е слепа улица во авијацијата?