Дијамантски, железни и метански дождови – Какви врнежи паѓаат на другите планети
Токму сега, на милијарди километри од Земјата, на Нептун можеби врне вистински дијамантски дожд. Во меѓувреме, на Венера од облаците паѓаат капки сулфурна киселина, но исчезнуваат долго пред да ја допрат вжештената површина што може да растопи олово. Астрономите открија и докази за постоење дождови од течно железо на планети надвор од Сончевиот Систем.
Дождот не е појава што и припаѓа само на Земјата. На други небесни тела, условите создаваат врнежи какви што човек никогаш не видел на своја кожа: киселина што не стигнува до тлото, снег од јаглероден диоксид, ледени зрна со амонијак, хелиум што тоне кон јадро, метански реки и железо што паѓа во темнината на далечна планета.

Содржина:
- На Венера киселинските капки исчезнуваат пред да стигнат до најжешката површина во Сончевиот Систем
- Phoenix видел воден снег на четири километри височина, но тој испарил пред допир со Марс
- Juno откри молњи таму каде што обични водени облаци не би требало да постојат
- Во Сатурн, хелиумот можеби паѓа низ водород под притисок милиони пати поголем од земскиот
- Во 2017 година, ласери во SLAC создадоа ситни дијаманти како во длабочините на Уран и Нептун
- На Титан метанот има свој циклус со облаци, дождови, реки, езера и мориња
- На 640 светлосни години од Земјата, WASP-76b можеби има ноќна страна каде паѓа течно железо
- Најчудните врнежи можеби се кријат таму каде што ниту едно летало не стигнало
На Венера киселинските капки исчезнуваат пред да стигнат до најжешката површина во Сончевиот Систем
На Венера се забележуваат едни од најсуровите временски услови во Сончевиот Систем. Над нејзините вулкански предели се протегаат густи облаци од сулфурна киселина, од кои паѓаат капки исклучително корозивна течност. Но, за разлика од земскиот дожд, тие никогаш не стигнуваат до површината.
Причината е екстремната жештина. Просечната температура на венерината површина изнесува околу 465°C, што ја прави оваа планета најжешка во Сончевиот Систем. Додека паѓаат од облаците, капките навлегуваат во се пожешки слоеви од атмосферата, испаруваат и се распаѓаат на гасови.
Тие гасови потоа можат повторно да се искачат и да учествуваат во создавање нови киселински облаци. Така, на Венера постои необичен дожд што исчезнува пред да стигне до тлото. И покрај атмосферата заситена со капки течна киселина, самата планета останува потполно сува.

Phoenix видел воден снег на четири километри височина, но тој испарил пред допир со Марс
Денес на Марс нема дождови од течна вода, но таму паѓа снег. Дел од марсовските снежни врнежи се состојат од замрзнат јаглероден диоксид — истата супстанција од која на Земјата се произведува сув мраз.
Во близина на марсовските полови температурата може да се спушти под -123°C. Во такви услови јаглеродниот диоксид во атмосферата замрзнува и се претвора во ситни ледени честички. Орбиталниот апарат Mars Reconnaissance Orbiter откри облаци од јаглероден снег, како и докази за снежни врнежи што стигнуваат до површината на јужниот поларен регион.
На Марс паѓа и снег од воден мраз. Во 2008 година слетувачкиот апарат Phoenix откри кристали мраз што паѓале од облаци на околу четири километри над местото на неговото слетување. Сепак, снегот исчезнал уште во воздухот, претворајќи се директно во водена пареа.
Со дождовите од течна вода ситуацијата е многу посложена. Атмосферскиот притисок на Марс е помал од 1% од земскиот, па денес течната вода практично не може стабилно да опстане на површината. Но, релјефот сведочи дека пред милијарди години Марс бил многу повлажен свет: вода течела низ долини, исполнувала езера и длабела корита. Некои научници сметаат дека во обликувањето на овие предели учествувале дождови, иако точната улога на врнежите, топењето на снегот и другите извори на вода се уште е предмет на научни дебати.

Juno откри молњи таму каде што обични водени облаци не би требало да постојат
Јупитер е познат по гигантските атмосферски вртлози, меѓу кои е и Големата Црвена Дамка — бурен систем поголем од целата Земја. Но, врнежите на оваа планета можат да бидат исто толку необични колку и нејзините ветрови.
Вселенското летало Juno откри молњи во горните слоеви на атмосферата, каде што температурата е премногу ниска за постоење обични облаци од течна вода. Истражувачите веруваат дека во овие бури меѓусебно дејствуваат водата и амонијакот — хемиско соединение што може да има улога на еден вид антифриз.
Силните нагорни струења ги подигнуваат кристалите од воден мраз нагоре, каде што се судираат со гасовит амонијак. Тој ја намалува температурата на замрзнување на водата, па дури и под -84°C можат да се формираат течни капки. Спојувајќи се со честички мраз, тие веројатно создаваат специфични топчести зрна град наречени „снежни топки“.
Кога стануваат преголеми, тие паѓаат во подлабоките слоеви од атмосферата, повлекувајќи ги со себе амонијакот и водата, а потоа испаруваат под влијание на се повисоката температура. За разлика од земскиот град, овие ледени структури нема во што да удрат: под нив нема цврста површина, туку огромни слоеви гас.

Во Сатурн, хелиумот можеби паѓа низ водород под притисок милиони пати поголем од земскиот
На Сатурн веројатно постои вид дожд што не може да се види со набљудување на неговите познати златни облаци. Се претпоставува дека овие врнежи не се создаваат во горните атмосферски слоеви, туку длабоко во внатрешноста на планетата.
Сатурн е составен главно од водород и хелиум. Длабоко под облаците, колосалниот притисок го компресира водородот и го претвора во густа течна состојба. При одредени услови, според научниците, хелиумот се одвојува од водородот и формира капки што постепено тонат кон јадрото. Процесот делумно потсетува на одвојување масло и вода, само што се случува во средина со речиси незамислив притисок.
Научниците претпоставуваат дека хелиумските дождови помагаат да се објасни зошто Сатурн емитува повеќе внатрешна топлина отколку што предвидуваат традиционалните модели за неговото ладење. Паѓајќи кон длабочините, капките ослободуваат гравитациска енергија што придонесува за загревање.
Сличен процес може да се случува и на Јупитер. Автоматската меѓупланетарна станица Galileo откри неочекувано ниско ниво на хелиум и неон во неговата атмосфера. Едно можно објаснување е концентрацијата на овие елементи во капки хелиум што тонат надолу. Иако лабораториски експерименти и компјутерски симулации дадоа потврдни резултати, досега никој директно не ги забележал хелиумските дождови во внатрешноста на Сатурн или Јупитер.

Во 2017 година, ласери во SLAC создадоа ситни дијаманти како во длабочините на Уран и Нептун
Уран и Нептун веројатно ги имаат најскапоцените врнежи во целиот Сончев Систем. На илјадници километри под нивните сини облачни слоеви, екстремната температура и притисокот можат да ги претворат соединенијата на јаглеродот во дијаманти.
Во атмосферата на двете планети има метан — гас составен од јаглерод и водород, кој им ја дава карактеристичната сина боја. Длабоко во овие светови температурата достигнува неколку илјади степени, а огромниот притисок ги менува својствата на вообичаените супстанции.
Во такви услови, молекулите што содржат јаглерод можат да се распаднат, ослободувајќи атоми што потоа се спојуваат во цврсти кристали на дијамант. Бидејќи дијамантот е погуст од околната материја, создадените кристали постепено тонат во подлабоките слоеви. Овој процес е наречен „дијамантски дожд“. Но, тие не паѓаат од обични облаци како капките на Земјата.
Во 2017 година, истражувачите од Националната акцелераторска лабораторија SLAC репродуцираа дел од овие услови, користејќи моќни ласери за создавање ударни бранови во пластика. Тие забележаа формирање ситни дијаманти под исклучително висок притисок, што потврди дека сличен процес може да се одвива во внатрешноста на ледените џинови.
Дополнителни експерименти објавени во 2024 година покажаа дека дијамантите можат да се формираат и на помала длабочина отколку што се мислеше порано. Истражувачите сугерираа и дека кристалите што тонат можат да влијаат на необичните магнетни полиња на Уран и Нептун, поттикнувајќи движење на материјата во нивните длабочини.
Директно набљудување на дијамантските дождови се уште не е извршено ниту на Уран, ниту на Нептун. Не се познати ниту точните димензии и количеството кристали што се создаваат. Но, лабораториските експерименти ја потврдуваат веројатноста дека во длабочините на овие далечни светови се формираат огромни маси дијаманти што полека тонат се подлабоко.
На Титан метанот има свој циклус со облаци, дождови, реки, езера и мориња
Титан, најголемата месечина на Сатурн, е едно од ретките места во Сончевиот Систем каде врнежите стигнуваат до површината и се собираат во водни басени. Сепак, тие не се од вода, туку претежно од течен метан — супстанција што на Земјата се користи како гориво.
Просечната температура на површината изнесува околу -179°C. При такви услови водата постои само во цврста состојба, слична по својствата на карпа, додека метанот може да остане течен.
На оваа месечина функционира временски циклус зачудувачки сличен на земскиот. Метанот испарува од езерата и морињата, се кондензира во облаци, а потоа паѓа како дожд. Течноста се собира на површината, тече низ корита и повторно стигнува во големите басени составени од метан и етан.
Густата атмосфера и слабата гравитација влијаат на карактерот на врнежите. Според научните модели, капките метан можат да бидат многу поголеми од вообичаените капки земски дожд и да паѓаат значително побавно. Интензитетот зависи од регионот и годишното време: во некои екваторијални предели долго се задржува суша, додека силни поројни дождови можат да предизвикаат обемни поплави.
На 640 светлосни години од Земјата, WASP-76b можеби има ноќна страна каде паѓа течно железо
Астрономите открија планета каде температурата е толку висока што железото може да премине во гасовита состојба. Огромниот гасен џин WASP-76b орбитира толку блиску до својата ѕвезда што едната негова страна постојано е свртена кон вжештеното сонце.
На дневната страна температурата може да надмине 2400°C. При такви услови металите, вклучувајќи го и железото, можат да постојат во атмосферата во облик на пареа.
Силните ветрови пренесуваат дел од железните испарувања кон постудената ноќна страна. Таму температурата е доволно ниска за пареата да се кондензира и веројатно да формира капки течно железо, кои потоа паѓаат во подлабоките слоеви на атмосферата.
Астрономите што го користеа Многу големиот телескоп (VLT) на Европската јужна опсерваторија открија силни докази за ваков процес. Тие забележаа присуство на железни испарувања во близина на вечерниот терминатор — границата меѓу осветлената и темната страна — но значително помалку железо во регионот на утринскиот терминатор. Тоа сугерира дека додека воздушните маси патуваат преку ноќната страна, железото се кондензира.
Самиот железен дожд се уште не е директно набљудуван. Но, можноста за негово постоење покажува колку необични можат да бидат временските појави во услови на екстремни температури.
Најчудните врнежи можеби се кријат таму каде што ниту едно летало не стигнало
WASP-76b е само една од илјадниците планети откриени надвор од Сончевиот Систем. Како што се проучуваат atmosferite на се подалечни светови, астрономите можат да пронајдат и други видови врнежи што за нас се речиси незамисливи.
Засега, најнеобичните временски појави веројатно се скриени длабоко под облаците на планети како Нептун. Таму дијамантите можеби паѓаат низ слоеви материја до кои се уште не стигнало ниту едно вселенско летало.

Коментирај анонимно