Децата што седат тивко стануваат возрасни со осиромашен мозок – Ако им го крадеме движењето, им ја крадеме иднината

Содржина:

• Мозокот се гради со движење и ритам
• Првата опасна заблуда: Со статичност не се ‘штити’ дете, туку се деградира мозокот
• Втората заблуда: Ако детето не се напрега, мозокот не памети
• Телефоните му градат биолошка зависност од брзи награди – реалноста станува досадна
• Сино светло од екранот во погрешен момент го расипува детскиот сон и хормонална регулација
• Во борба помеѓу праисториски мозок и современа технологија, децата се најголемите губитници
• Го тренираме детето за свет што исчезнува: Повеќето професии од утре не постоеле пред 15 години
• Контролата со која секој оброк го следи родителот – ја убива саморегулацијата и гладот за игра
• Детето што не го пуштаме да погреши – не се осмелува ни да проба нешто
• Ослободувањето на времето – најсилниот подарок: самото дете нека создава игри, нека му биде досадно
• Заклучок: Не ни требаат паметни деца, туку луѓе што функционираат – дозволете детството да биде активно, животно и реално

Мозокот се гради со движење и ритам

На втора година медицина, случајно присуствува на предавање каде, наместо суви факти, слуша како функционира мозокот: РЕМ фаза, механизми на учење, невидени истражувања во класичната настава. Таму се споменува и пинеалната жлезда (епифизата), во популарната култура позната како „трето око”. Рајовиќ е јасен: таа не е мистичен орган, туку сензор кој со фоторецептори на мозокот му кажува кога завршува денот и почнува утрото. Во оваа наизглед небитна лекција, Рајовиќ ја открива клучната вистина: мозокот се гради со ритам, движење, стимулуси и сон. Штом го пореметиш овој систем, не нарушуваш само навика – го загрозуваш развојот. Од тој миг, неговиот интерес станува практичен: што му треба на едно дете за да порасне функционален човек, и што НЕ треба да му направиме, дури и со најдобри намери.

Првата опасна заблуда: Со статичност не се ‘штити’ дете, туку се деградира мозокот

Кога зборува за бебиња, Рајовиќ не носталгиира по „старата школа”. Тој следи биологија: бебето е мозок во раст. Мозокот не се гради со мир, туку со серија движења. Прво главата, вратот, после трупот, потпирање, вртење. Тоа се системски инсталации: нервни патишта што се активираат стотици пати дневно. Од страв или комфор, често го блокираме тоа: ги ставаме бебињата во фиксирани релаксатор-седишта. Ползењето, пак, е „проблем” во домови поради страв од нечистотија и удари, па кога детето не ползи го скратило цело невролошко училиште за координација, простор, работа на левата и десната страна, внимание и ориентација. „Ние често ја заменуваме потребата на детето со нашата потреба.” Не завршува со бебињата. Колички до 4-5 години стануваат стандард – затоа што ни е полесно. „Кога детето ќе застане на нозе – значи дека може да оди. Па дајте да оди.” Проблемот не е што не оди туку што се крати најважниот развоен период за мозокот – времето врзано за движење и учење преку телото. Ако седи – мозокот си нема од каде да гради.

Втората заблуда: Ако детето не се напрега, мозокот не памети

Рајовиќ е јасен: мозокот ги наградува совладаните проблеми, не заобиколени задачи. Класичен пример: дете учи да вози велосипед – пробува, паѓа, се плаши, обидува. Кога ќе помине 20 метри само – радост, допамин, среќа, сака да го видат тато и мама. Тоа не е драма, туку биологија: хормони на паметење, мозокот го смета моментот за посебен и го вградува. „Наградата не доаѓа кога ќе ни биде лесно – туку кога ќе се потрудиме и ќе совладаме проблем.” Современиот родителски инстинкт е спротивен: не сакаме детето да се напори, ни фрустрација, ни плач. Но, без напор – нема ни награда. Ако мозокот не добие награда за вистинска задача, ќе ја бара во виртуелниот свет, каде е побрза и полесна. Идетето не добива база за реални фрустрации и за градење упорност.

Телефоните му градат биолошка зависност од брзи награди – реалноста станува досадна

Најдиректната опасност според Рајовиќ: новите технологии не се само алатки. На детскиот мозок му го менуваат внатрешниот систем на контрола. Видеоигрите не се зло сами по себе, туку поради ритамот на награда: секое ниво – награда. По десет пати за десет минути: допамин – награда – допамин – награда. Детето не е гладно, не е уморно, не сака да прекине. Не затоа што е непослушно, туку мозокот е во вештачки круг на очекување. Во реалноста, големите награди се ретки – еднаш на ден, недела или година. Кога мозокот се навикне на брзи награди, реалноста станува бавна и досадна. Училиштето е неподносливо, книгата предолга, разговорот заморен. Се појавуваат симптоми: немир, раздразливост, слаб фокус, отпор кон учење. Не е карактер – често е резултат на биологија тренирана погрешно.

Сино светло од екранот во погрешен момент го расипува детскиот сон и хормонална регулација

Рајовиќ се враќа на епифизата – „третото око”: луѓето се будат со светлина, а уште пред изгрејсонце небото е сино, што за мозокот е сигнал за почеток на денот. Проблемот е што сино светло од екранот ноќе го лаже мозокот: мисли дека доаѓа нов ден, а треба да почнува ноќ. „Кога детето пред спиење зема телефон, тоа е сино светло. Му праќа сигнал на мозокот дека почнува нов ден – а всушност почнува ноќ.“ Последиците не се само „лош сон“, туку нарушена хормонална регулација: телото се мести за ден, а треба да оди во ноќен режим. Детето тешко заспива, има плиток сон, се буди уморно, тешко концентрира. Кругот е затворен: уморно дете = повеќе раздразливост, помалку отпорност, повеќе копнеење по брзи награди. Ова важи и за возрасните и бремените – долготрајната изложеност на телефон го расипува ноќниот биоритам. “Ако го сакаме мозокот да работи нормално, мора да го почитуваме ноќниот режим.”

Во борба помеѓу праисториски мозок и современа технологија, децата се најголемите губитници

„Имаме праисториски мозок, средновековни институции и современа технологија.” Емоциите и системите за награда кај човекот се создавале милиони години. Институциите се менуваат бавно, технологијата експлодира за една генерација. Детето е најранливо: мозокот уште се гради, а го ставаш во средина каде алгоритмот, играта, платформата се дизајнирани да го победат вниманието. Рајовиќ е остар: компјутерите во брзина и меморија не можеме да ги победиме. Ако училиштето е само за „учење напамет”, го подготвуваме за натпревар што однапред е изгубен.

Го тренираме детето за свет што исчезнува: Повеќето професии од утре не постоеле пред 15 години

Рајовиќ го дава јасниот пример: „Од 10 најбарани професии денес, девет не постоеле пред 15 години.” Ние ги тренираме децата за свет кој ќе исчезне, за факти наместо за размислување. За Рајовиќ, учењето напамет е завршена фаза – знаењето е важно, но мора да се гради на разбирање, логика, искуство. Детето треба да гради концепти, не само информации. Учењето започнува од првиот ден на животот, не во училиште. Прво учи тело, па простор, јазик, правила и односи. Ако ова учење се скрати со екран и „мир”, училишниот товар подоцна е дупло потежок.

Контролата со која секој оброк го следи родителот – ја убива саморегулацијата и гладот за игра

Рајовиќ не глорифицира стари рецепти, но гледа драматичен тренд: деца до 2-3 години јадат само мека, пасирана храна, затоа што „така прават сите, полесно е”. По детството, доаѓа сцената кога трчаме по детето со лажица, го молиме да јаде, а него играта му е поважна од гладот. Со тоа, детето учи дека телото не е важно, битна е само контролата на родителот и апсолутно убивање на личната саморегулација. А токму саморегулацијата е клучна вештина за учење, однесување и зрелост.

Детето што не го пуштаме да погреши – не се осмелува ни да проба нешто

Мотивот низ целата анализа на Рајовиќ е јасен: децата од природа сакаат да пробаат. Од страв, родителите го гасат импулсот: бебето сака да се врти – го врзуваме, сака да ползи – го креваат, сака да оди – количка. Сака да качува или експериментира – му даваат екран. По 10-12 години сите се чудат зашто детето нема упорност и слабо може да учи. Рајовиќ вели: затоа што никогаш не сме вежбале тоа што мозокот го наградува – обид, пад, повторување, успеси.

Ослободувањето на времето – најсилниот подарок: самото дете нека создава игри, нека му биде досадно

„Ослободете им го времето,” апелира Рајовиќ – не како романтика, туку практична, па дури и непријатна одлука: остави го детето да има празни мигови во денот. Да му биде досадно, да мора само да измисли игра, да бара другар, да се снајде без екран. Родителот мора да издржи: да не паничи за „досада“, да не го спасува со таблет, туку да дозволи природната околина да биде изворот на стимулација – дрво, камен, топка, преговарање, конфликт. Тука се раѓа најголемата стимулација за мозокот.

Заклучок: Не ни требаат паметни деца, туку луѓе што функционираат – дозволете детството да биде активно, животно и реално

Рајовиќ не нуди магичен систем, туку ја брани логиката на растот. Во свет каде технологијата завзема сè, квалитетот на детето ќе зависи од тоа колку добро му е изграден мозокот за реалност: внимание, самоконтрола, истрајност, емпатија, вештини за решавање проблеми. Ако треба една реченица да остане како аларм, тоа е едноставниот повик на Рајовиќ: „Ослободете им го времето. Нека си играат. Нека трчаат. Нека скокаат. Така се гради мозок.” Тука завршува неговата приказна – и почнува нашата секојдневна одговорност: дали ќе купиме мир на сметка на развојот, или ќе овозможиме детството да биде детство – со движење, грешки и вистински награди.