Како да ја препознаете тивката чума на Балканот? Како изгледа една зависност на современ човек?

Содржина:

• Зависниците најчесто бараат помош рано наутро кога сфаќаат дека немаат контрола
• Десетгодишно девојче користи дрога – системот не знае што да прави со помлади деца
• Коцкањето е пандемија – најопасно е што зависникот изгледа нормално или дури успешно
• „Ќе ги покријам загубите и повеќе нема да играм“ – најчестата лага на коцкарите
• Срамот, вината и стравот од осуда спречуваат луѓето да бараат помош
• Државата заработува од зависноста а не инвестира во лекување – тоа е соучесништво
• Родителите со „добра намера“ често несвесно ја продолжуваат зависноста кај блискиот
• Најважно е разговорот со зависникот да почне со факти и чувства а не со навреди
• Најчесто бараат помош кога веќе е доцна, со долгови и закани – срамот ги оддалечува од семејството
• Зависноста секогаш има исто срце: страв, срам, самоизмама и глад за поддршка

Зависниците најчесто бараат помош рано наутро кога сфаќаат дека немаат контрола

Петрова вели дека повиците често доаѓаат рано. Не како случајно јавување, туку како последна рака што се фаќа за нешто. Некој ќе каже: „Имам проблем со алкохол. Како да си помогнам?“ – и таа веднаш прашува нешто што на прв поглед звучи грубо, ама е единствено важно ако сакаш да знаеш каде си: „Дали во моментов имаш консумирано?“ Често одговорот е: „Да.“ Тоа „да“ не е само информација. Тоа е дијагноза на моментот: човекот не бара совет за „некогаш“, туку за „сега“. Не бара филозофија, туку спас од следните пет минути. И таа тука прави нешто што на Балканот ретко го правиме без осуда: слуша. Не со онаа лажна учтивост „ајде кажи“, туку со вистинско слушање што го држи човекот да не се распадне додека зборува.

Десетгодишно девојче користи дрога – системот не знае што да прави со помлади деца

Еден од повиците што ѝ останал како камен во грлото е повик од мајка. Детето – десетгодишно девојче – употребило дрога. Тестот бил позитивен, според Петрова, за метамфетамин/амфетамин. За таков момент луѓето очекуваат „да има нешто“. Да има врата што ќе се отвори, протокол, место, кревет, тим. А Петрова зборува за нешто полошо од трагедијата: за беспомошноста. Таа отворено кажува дека за толку мали деца речиси и да нема реален третман. Освен детска психијатрија – а места има малку. Постојат и терапевтски заедници што се скапи и со ограничен капацитет, а многу од нив примаат деца над 14 години. За под 14? Често останува само психијатрија, и тоа како „единото нешто што може“. Овој дел од нејзината приказна не е сензација. Тоа е студена слика на реалноста: кога детето е преголемо за да го игнорираш, а премало за системот да знае што да прави со него.

Коцкањето е пандемија – најопасно е што зависникот изгледа нормално или дури успешно

Ако алкохолот и дрогата остават траги што ги гледаат и другите, коцкањето е друга ѕверка. Петрова го нарекува „пандемија“ и вели дека најопасното е што сликата не помага: коцкарот може да изгледа „среден“, дури и „успешен“. Парадоксот е болен: човекот не се закачува само за парите. Се закачува за моментот кога се чувствува голем. За мигот кога светот му се покорува затоа што „му фатило“. И тука Петрова кажува нешто што звучи како клетва: „Не дај боже да добиеш голема сума.“ Не затоа што парите се зло, туку затоа што големата добивка ја цементира илузијата дека тоа „работи“, дека има „систем“, дека следниот пат ќе биде уште подобро. Токму тука зависноста не изгледа како пад – изгледа како доказ дека ти си посебен. И тоа е една од најлошите лаги што можеш да ја купиш со свои пари.

„Ќе ги покријам загубите и повеќе нема да играм“ – најчестата лага на коцкарите

Петрова објаснува дека во еден момент човекот веќе не игра „затоа што му се игра“. Игра за да компензиpа. Да ги врати загубите. Да ја поправи штетата. Во тие моменти се случува класичната ескалација: прво си ветуваш дека ќе ставиш 200 денари и ќе си одиш. Потоа „те влече уште малку“ – 500, 2.000… и залогот расте. Не затоа што си богат, туку затоа што си притиснат. И тогаш доаѓа „најчестата лага“ што, според неа, зависните си ја кажуваат: „Ќе земам, ќе добијам, ќе си ги покријам загубите – и после повеќе нема да играм.“ Петрова е јасна: тоа речиси никогаш не се случува. Затоа што мозокот веќе не бара решение – бара уште една доза надеж, уште една шанса да се почувствува „голем“, уште една минута одложување на реалноста.

Срамот, вината и стравот од осуда спречуваат луѓето да бараат помош

Кога ќе ја прашаат зошто луѓето не кажуваат на блиските, Петрова не го глуми психологот. Таа го кажува наједноставното: од страв. Страв дека ќе бидат осудени. Дека ќе ги обвиниш. Дека ќе ги отфрлиш. И во исто време – чувство на вина и срам што ги јаде одвнатре. Тука „Солидарност“ е нешто што многумина го бараат не затоа што е „најдобра институција“, туку затоа што нуди нешто што дома ретко го има: анонимност и безбедност. Човек може да се јави, да зборува, да не биде „етикетиран“. Петрова ја опишува суштината на тоа што го прават во три зборови: „слушање, поддршка, насока“ – не магична формула, туку реална прва помош кога зависноста веќе ти ја врти раката кон следниот чекор.

Државата заработува од зависноста а не инвестира во лекување – тоа е соучесништво

Петрова не се задржува само на личното ниво. Таа ја отвора темата што многумина ја премолчуваат: системот што заработува од туѓа слабост. Таа дава пример со човек кој имал забрана/мерка поврзана со даночната управа, па сепак успеал да влезе во казино и добил добивка од 14.000 лева (околу 430.000 денари). Иронично, парите не му биле исплатени затоа што имал долгови/заплени кај истата таа управа. Поентата на нејзиниот пример не е „сензација“. Поентата е прашањето: како е можно забраната да постои на хартија, а зависноста да си работи на терен? И тука таа ја кажува реченицата што звучи како обвинение: „Кога државата заработува од зависноста, а не инвестира во лекувањето, тоа не е политика. Тоа е соучесништво.“ Ова е нејзин став, кажан директно. И не е популарен став – затоа што бара да се гледа во очи нешто што сите го знаат: зависностите не се само лична трагедија, туку и општествен бизнис.

Родителите со „добра намера“ често несвесно ја продолжуваат зависноста кај блискиот

Кога човек почнува да тоне, семејството обично реагира на два начина: или со бес и навреди, или со паника што се претвора во „ќе средиме, само да се спаси“. Петрова предупредува на една од најчестите „добри намери“ што стануваат штетни: родителите и блиските да тргнат да ги отплаќаат кредитите и долговите. Таа вели дека тоа не е помош, туку може да стане форма на соучесништво – затоа што ја продолжува зависноста без зависниот да ја почувствува тежината на последицата. Помош, според неа, треба да значи поддршка за лекување, а не „бришење на штета“. Ова е тешко да се проголта, особено кога долговите се опасни, кога има закани, кога семејството се плаши. Но пораката што Петрова ја турка е јасна: ако сè го решиш наместо него, тој никогаш нема да се соочи со тоа дека мора да се смени.

Најважно е разговорот со зависникот да почне со факти и чувства а не со навреди

Една од најконкретните работи што Петрова ја кажува е како да разговараш со зависен човек – не како судија, туку како близок што не сака да го изгуби. Таа инсистира на разговори што одат преку факти и лични чувства, не преку навреди. Не „ти си пропалица“, туку: „Јас се чувствувам тажен, скршен, анксиозен кога те гледам како се враќаш пијан, како не можеш да ја контролираш употребата, како почнуваш од сабајле, како ја губиш работата, пријателите, семејството…“ Овој пристап не гарантира „чудо“. Но, според Петрова, ја намалува шансата зависниот веднаш да се затвори во одбрана. Затоа што зависноста е мајстор за одбрани: „претерувате“, „не е ништо“, „утре ќе престанам“, „вие не ме разбирате“.

Најчесто бараат помош кога веќе е доцна, со долгови и закани – срамот ги оддалечува од семејството

Една од најтажните констатации што ја прави Петрова е дека луѓето често се јавуваат доцна. Кога веќе должат многу пари, кога веќе не можат да ги вратат, кога се притиснати, кога се на пат да го изгубат семејството. Тогаш прашањето не е „дали имам проблем“, туку „што сега?“. Тоа доцнење е директен резултат на срамот и стравот. И затоа линија како нивната, според неа, има смисла и како „замена за блиски“ кога човекот нема кому да се отвори. Некој мора да биде првата рака што ќе те фати, пред да паднеш до крај.

Зависноста секогаш има исто срце: страв, срам, самоизмама и глад за поддршка

Сите зависности имаат различни маски, ама исто срце: човекот сака да избегне нешто што го боли – или да добие нешто што му недостига – и наоѓа краток пат што почнува да го јаде одвнатре. Во приказната на Петрова, зависноста има ист ритам: утро кога се будиш со страв и првата мисла ти е „каде да најдам“, вечер кога си ветуваш дека е последен пат, срам што те тера да лажеш, надеж што те тера да ставиш уште еднаш, и истовремено – желба некој да те слушне без да те понижи. И затоа нејзината најважна порака не е „има лесно решение“. Не постои лесно решение. Нејзината порака е многу посурова и многу пополезна: Првиот чекор е да кажеш. Да не се криеш. Да не ја храниш лагата дека ќе „покриеш па ќе престанеш“. Ако нешто се учи од ова што таа го слуша секој ден, тоа е дека зависноста не се победува со една силна волја и две „ќе се стегнам“. Се победува со разговор, со терапија, со поддршка, со граници, и со систем што ќе признаe дека ова не е „срам за во куќа“, туку реална болест што го јаде целиот Балкан.