„Може мене да ме суспендирате, ама Македонија не можете“ — Драматичната животна приказна на Андон Дончевски, човекот што ја изгради фудбалската гордост на Македонија

Содржина:

• Фудбалот како инат и бројките што се паметат – „Вие бројте ги головите – ќе се уморите, а јас од давање не се уморив“
• Сурова сиромаштија што создава упорност – детство со леб, мас и шеќер, и соништата на гладен спортист
• Вардар како идентитет: 217 гола и вечен натпревар со најголемите
• Образованието како тврда дисциплина: „Никогаш не го запоставив школото“
• Првите репрезентативни натпревари: без дресови, но со огромно срце и гордост
• Уценета репрезентација без знаме и химна: Дончевски одбива да дозволи понижување, „Може мене да ме суспендирате, ама Македонија не можете“
• Пер аспера ад астра со балкански инат: макотрпниот пат кон националната фудбалска сцена
• Лекцијата на животот: кога ќе ти ја земат химната, ќе сфатиш зошто си жив

Фудбалот како инат и бројките што се паметат – „Вие бројте ги головите – ќе се уморите, а јас од давање не се уморив“

Во светогледот на Дончевски, фудбалот почнува од инат, а не од романтика. „Долг пат поминав за да го видам Вардар и да му се израдувам“, често знае да каже, за веднаш да додаде: „Вие да ги бројите головите ќе се уморите, а јас од давање не се уморив.“ Не ја бара приликата, си ја зема. Детство со телесна леснотија („67,5 кила“) значеше дека го туркаат настрана, но тој беше неверојатно упорен. „Викам: ‘Чичко Џина, може ли ја да играм?’… ‘Пушти ме чичко Џине… сакам бе голови давам ја!’“ Првата прилика ја искористил максимално: „Четири гола дадов на моја Брегалница… Мојата фудбалска голгетерска кариера тогаш почнува.“

Сурова сиромаштија што создава упорност – детство со леб, мас и шеќер, и соништата на гладен спортист

„Сиромашко дете бев. Пет деца бевме.“ Ова не е изјава за сожалување, туку вистинска точка на отпочнување. Сиромаштијата за Дончевски беше поттик: „да преку фудбалот одам напред, да се избавам од сиромаштијата.“ На тренинг одел со леб намачкан со свинска мас и шеќер – класика за гладното македонско дете. Дома го чекала мајката со лекови – леген, кромид, мраз и сол. Нема драма, се лечи и се продолжува. Сиромаштијата добива смисла ако ја претвориш во цел.

Вардар како идентитет: 217 гола и вечен натпревар со најголемите

За Дончевски, Вардар не е клуб туку судбина и идентитет. „Имам дадено 217 гола. 217. Да ги броиш ќе се умориш и камоли да ги даваш“, вели со хумор и гордост. Се гордее не само со тоа што играл за Вардар, туку и што го носел на големи меѓународни турнеи и видел како изгледа светскиот фудбал. Сеќавањата за натпреварите во Канада, Јужна Америка, а особено за Ботафого, ја покажуваат разликата меѓу екскурзија и судир со реалниот фудбалски свет. И со типична директност го споредува својот рекорд со Панчев: „Дарко Панчев… ама ја колку голови имам дадено за Вардар, Панчев уште два пати да се роди — не може да ги даде.“

Образованието како тврда дисциплина: „Никогаш не го запоставив школото“

Дончевски е пример за балкански контраст: пораснат на улица, во сиромаштија, ама со железна дисциплина кон учењето. „Меѓутоа никогаш не запоставив школото.“ Завршил средно за забен техничар, дипломирал физичко образование во Сараево, а потоа и престижната тренерска школа во Лилешол, Англија. За него, школувањето не е елитизам, туку потврда дека „не сум само човек што трчал по топка — знам што правам, знам да раководам, знам јазици, знам да стојам пред делегати и да не ми трепне око.“

Првите репрезентативни натпревари: без дресови, но со огромно срце и гордост

Почетоците на македонската репрезентација биле сурови: немало ни дресови, ни пари, ни систем – само желба и срце. „Отидовме (на првиот натпревар) и чекавме Трифун Костовски да ни донесе дресови. Немавме со што да играме. Немавме дресови.“ Во соблекувалната, Дончевски со јасна порака: „Еј јунаци, сега дојде денот — мегдано да се покажеме… Тоа што го игравте во првенството — прикажете го тука. Тоа е доволно.“ Победа од 4:1 над Словенија – симбол на новата репрезентација која се гордее со срцето и идентитетот. Играчите биле мотивирани со фотографии од македонските војводи: „Ќе им речам: ‘Јунаци, ќе биеме битка за Македонија… и нема враќање назад.’“

Уценета репрезентација без знаме и химна: Дончевски одбива да дозволи понижување, „Може мене да ме суспендирате, ама Македонија не можете“

Една од најемотивните епизоди: вечерта пред натпревар им јавуваат дека нема да има ниту знаме ниту химна. Почнува борба преку телефон со врвните структури. Љубисав Иванов – Ѕинго и Киро Глигоров се дел од дилемата, а последниот збор паѓа на Дончевски: „Пушти ме мене. Јас ќе одлучам како е.“ Ги собира играчите, им забранува излегување додека не добијат одговор – кои сме на тој терен? На прашањето на делегатот, со инат изјавува: „Со кого ќе играме ние? Кои сме ние?…ќе имаме ли знаме и химна?“ Кога му се закануваат со суспензија, вели: „Вие мене може да ме суспендирате, ама оваа Македонија не можете — земјата и државата.“ Кога конечно се решава да се пее химната и да се постави знамето на теренот, наредбата е: сите ќе ја пеат и ќе гледаат накај македонските знамиња. Резултат: гордо реми со Белгија, и цел Македонија што за првпат сплотено чувствува национално достоинство.

Пер аспера ад астра со балкански инат: макотрпниот пат кон националната фудбалска сцена

Дончевски не се срами да каже дека македонскиот фудбал почнал „со трње“: дресови се чекаат, делегати на врата, војводи и химни како мотивација. Но заклучокот му е кристално јасен: „Секој почеток е тежок… Меѓутоа со љубовта и со желбата — сè се постигнува. Да почнеш од трња… пер аспера ад астра.“ Тој стил значи: од леб со маст и шеќер, до Англија и диплома; од маалски живот, до најголеми фудбалски сцени.

Лекцијата на животот: кога ќе ти ја земат химната, ќе сфатиш зошто си жив

Ако приказната на Дончевски ја слушаш внимателно, ќе сфатиш дека станува збор за борба над голиот спорт. „Мене суспендирајте ме — ако сакате. Ама Македонија не можете.“ Суштината на неговиот живот е во тврдоглавата одбрана на идентитетот и достоинството – секогаш и на секоја цена. Кога ќе те притиснат да се откажеш од својот идентитет само за да помине натпреварот, тогаш сфаќаш дали си човек што знае зошто излегува на терен.