Невидливата пресвртница: Денот кога парите го изгубија своето златно сидро и светот влезе во нов хаос што никој не го најави

Содржина:

• Германската хиперинфлација: кога парите ја губат вредноста и политиката добива радикални лица
• Бретон Вудскиот договор: Америка го диктира доларот, светот бара стабилност по ужасот од војната
• Војната во Виетнам и златото што исчезнува: кога довербата почнува да пука
• Камп Дејвид 1971: 15 луѓе ја креваат завесата – доларот веќе не вреди за злато
• Нафтеното ембарго од 1973: кога бензинот и инфлацијата стануваат секојдневен страв
• Дваесетпроцентни камати: „горкиот лек“ што го запечати светот на неолибералниот капитализам
• Заклучок: Ако не го разбираш механизмот, ќе го плаќаш – историјата се движи на „гулабови нозе“

Германската хиперинфлација: кога парите ја губат вредноста и политиката добива радикални лица

Во ноември 1923 година, германската Рајхсбанк издава банкнота од сто илјади милијарди марки. Луѓето платите ги носат во куфери и колички; секој час парите губат вредност. Купуваш што било — само да не ‘изгори’ во рака. Во тој хаос се појавува партијата на Хитлер — која во 1928 добива само 2,6%, но по новата економска криза во 1929 и драматичните економски политики ширум светот, во 1932 добива 37%. Кога економскиот систем се распаѓа, политиката се радикализира – доказ кој доведува до Втората светска војна и катастрофата на Европа.

Бретон Вудскиот договор: Америка го диктира доларот, светот бара стабилност по ужасот од војната

Во 1944 година, светските сили се собираат во хотелот „Маунт Вашингтон“ во Бретон Вудс, Њу Хемпшир, со цел да постават нова златна основа: доларот станува водечка светска валута, врзана за злато (една унца – 35 долари), додека сите други валути се врзуваат за доларот. Главниот компромис – стабилност по година на хаос. Се основаат Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка. Но, вистинското сидро е токму ветувањето: доларот секогаш може да се смени за злато.

Војната во Виетнам и златото што исчезнува: кога довербата почнува да пука

САД ги финансираат трошоците на Виетнамската војна со печатење пари, што го напрега системот. Во 1966, францускиот претседател Де Гол ги испраќа доларите назад во Америка, барајќи злато. Тоа ја поткопува довербата, а до 1971 бројките се катастрофални: за 10 милијарди долари злато во резерва има 40 милијарди долари во оптек. Системот е пред колапс – ако сите одеднаш побараат злато, Америка не може да го исполни ветувањето.

Камп Дејвид 1971: 15 луѓе ја креваат завесата – доларот веќе не вреди за злато

На 13 август 1971 година, најблиските советници и министри се повикуваат во Камп Дејвид за историска одлука. На 15 август, Ричард Никсон објавува: „Доларот повеќе не се менува за злато.“ Со тоа, парите стануваат фидуцијарни: вредат само поради довербата, а не поради реална поддршка во злато. Оваа одлука, донесена зад затворени врати, не била најавена ниту на сојузниците во Европа – светот се разбудил во сосема нова финансиска реалност.

Нафтеното ембарго од 1973: кога бензинот и инфлацијата стануваат секојдневен страв

Шпелиќ објаснува дека драмата продолжува со нафтеното ембарго по Јом-Кипурската војна во 1973: Саудиска Арабија и другите производители ги прекинуваат испораките кон САД, а цената на нафтата скока четирикратно. Инфлацијата во Америка стигнува до 9%, а стагфлацијата станува нова нормала. Сликите од Југославија со купони за бензин сведочат дека светската криза го погодува и Балканот. За една унца злато во 1973 се добиваат 34 барели нафта – огромна промена во економските односи.

Дваесетпроцентни камати: „горкиот лек“ што го запечати светот на неолибералниот капитализам

Во 1980-те Пол Волкер ги крева каматните стапки во САД на 20% за да ја спречи неконтролираната инфлација. Кредитите стануваат недостижни, економиите се шокирани до темел. Овој чекор, заедно со доаѓањето на Тачер во Британија и Реган во САД, ги скршува старите правила и го поставува темелот на денешниот неолиберален капитализам. Од овој момент, механизмите на светската економија никогаш повеќе не се исти и сите, сакале или не, стануваат деца на таа трансформација.

Заклучок: Ако не го разбираш механизмот, ќе го плаќаш – историјата се движи на „гулабови нозе“

Шпелиќ ја затвора приказната со пораката на Ниче – најголемите промени доаѓаат тивко, на гулабови нозе. Само петнаесетмина во Камп Дејвид знаеле што следи на 15 август 1971. Денес целиот свет го живее резултатот од нивната тивка одлука. Огромен дел од луѓето никогаш не слушнале за овој пресврт, а токму тој го диктира нашето секојдневие.