„Само сиромашните мислат дека парите се сè“ – лекциите на банкарот Левон Хампарцумјан за животот, работата и балансот

Содржина:

• Парите не се се – тие се тест за тоа што си ти без нив
• Балансот со себе е најважниот механизам за преживување во секојдневието
• Детството на Хампарцумјан: периферијата на градот му покажа дека „официјалното“ не е исто што и „вистинското“
• Љубопитноста над дисциплината: „не мислеа дека ќе бидам интелигентен“ и зошто тоа било подарок
• Првата сурова лекција за парите: „што ќе си заработиш– тоа ќе имаш“
• Кремиковци: фабрика меѓу затворници, хемиски експерименти и писма за туѓи љубови
• Понекогаш преживува оној со најмногу врски, не тој што најмногу работи – животот во неправеден систем
• „Крадење технологии“ без романтика: reverse engineering како судир со реалноста
• Избери кариера што нема да те убие од стрес – и никогаш не работи сам
• Егото е најопасната дрога: или ќе го контролираш, или ќе изгубиш сè
• Кризите се преживуваат во добри години – не кога ќе дојдат лошите
• Градинарството, кујната и фотографијата се методи за психичка стабилност
• Најскапата валута не се парите – туку психичката стабилност и балансот со себе

Парите не се се – тие се тест за тоа што си ти без нив

Кога Хампарцумјан ја фрла реченицата „само сиромашните мислат дека парите се сè“, тоа не е цинична шлаканица кон тие што немаат. Тоа е дијагноза на една илузија: дека парите автоматски ти купуваат мир, достоинство, љубов, здравје, почит, смисла. Неговата логика е сурово проста: човек кој никогаш немал пари, ги замислува како магичен клуч – влез во живот без проблеми. Човек кој имал пари, знае дека проблемите само се менуваат. Некои стануваат поскапи. Некои стануваат порафинирани. А најопасните не се ни финансиски – туку психолошки: стравот да не изгубиш, потребата да докажеш, зависноста од туѓо мислење, егото што сака да биде „на врв“. Парите се средство. Тест-прашањето е друго: што правиш со себе кога имаш моќ, кога имаш избори, кога имаш пристап? И уште потешко: што правиш со себе кога немаш?

Балансот со себе е најважниот механизам за преживување во секојдневието

Хампарцумјан упорно се враќа на една линија – како црвена нишка низ цел живот: „важно е да бидеш во баланс со себе“. Тоа кај него не е „самопомош“. Тоа е прагматична математика. Кога не си во баланс:
– носиш ирационални одлуки,
– паничиш,
– правиш драматични потези,
– се исцрпуваш,
– и ја губиш главата – токму кога ти треба ладен мозок.
Кога си во баланс, можеш да ја видиш светлината и во лоши денови, можеш да си ја признаеш грешката без да се распаднеш, можеш да трпиш непријатност без да се осветуваш на сопствената иднина. Ова не е убава идеја за на Инстаграм. Ова е механизам за преживување.

Детството на Хампарцумјан: периферијата на градот му покажа дека „официјалното“ не е исто што и „вистинското“

Тој е роден 1953 година. Детството не го памети како гламур, туку како периферија: патот кон Горна Бања, на тогашната граница на Софија – со царевични ниви, животни што пасат, и маалски „битки“ што се повеќе ритуал отколку вистинска војна. Во домот имало инженери-хемичари. Татко и мајка – научни, сериозни луѓе. А над сето тоа – една тивка семејна позиција што не се вклопувала во тогашната власт: татко му бил од Американски колеџ, семејството не ги сакало комунистите, дедото имал бизнис со парфимерија, имало имот што подоцна бил одземен. Хампарцумјан не ја раскажува оваа линија за да гради мит. Ја раскажува како контекст: кога дома се зборува дека системот е неправеден, детето рано учи дека „официјалното“ не е исто што и „вистинското“.

Љубопитноста над дисциплината: „не мислеа дека ќе бидам интелигентен“ и зошто тоа било подарок

Себеси не се опишува како „чудо од дете“. Напротив – вели дека родителите не мислеле дека ќе биде нешто посебно интелигентен. Ниту бил опседнат со одлични оценки. Во училиште имало мастилници, перодржачи – и детски глупости што се паметат повеќе од лекции: фаќал муви, им ги сечел крилјата, ги потопувал во мастило и ги пуштал на бел лист да остават траги како „цртеж“. Во бележникот добивал забелешка дека „лови муви на час“. Тоа е важен детаљ, затоа што кажува нешто за него: љубопитност над дисциплина, експеримент над послушност, игра над „правилно“. И тој карактер – колку и да изгледа несериозен – подоцна се претвора во алатка за опстанок.

Првата сурова лекција за парите: „што ќе си заработиш– тоа ќе имаш“

Кога дошло време за море и „живот“, татко му му кажал нешто што како млад го нервирало, а подоцна го сметал за одлична школа: „Јас не можам да ти дадам пари за тоа. Што ќе си заработиш – тоа ќе имаш.“ Тоа е сурово воспитување, ама создава рефлекс: не очекуваш да те спасат. Учиш дека парите не се „судбина“ – туку резултат од одлуки, труд и организираност. И дека кога сам си ги заработил, поинаку ги трошиш.

Кремиковци: фабрика меѓу затворници, хемиски експерименти и писма за туѓи љубови

На 20 и нешто години, по војска, отишол да работи во Кремиковци – делумно и затоа што така добивал шанса да се врати во Софија и да спие дома. Таму работел во делот „разделување на воздух“ – втечнување и ректификација, кислород, азот, индустриски процеси што звучат суво… додека не ти каже што правеле ноќе. Во цинкова кофа мешале јајца, млеко, ванила и шеќер – и со течен азот правеле сладолед. Со дршка од метла. Брзо, ефектно, како трик од иднината во сиромашна сегашност. И околу него – мешавина од светови: работници, затворници, луѓе со пресуди, луѓе што едвај читаат, но животот им е полн со приказни. Таму Хампарцумјан правел и нешто друго, типично за него: седнувал и пишувал писма за тие што не можеле да пишуваат, но сакале да им пишат на девојките. Пет минути текст што за некого значи спас на врска, достоинство, „јас можам да кажам нешто“. Таа фабрика не му била само работа. Му била животна антологија.

Понекогаш преживува оној со најмногу врски, не тој што најмногу работи – животот во неправеден систем

Подоцна, веќе како научен соработник, системот решил да ги „воспитува“ интелектуалците: ги испраќале на младински работни акции – за да им „дојде паметот“. Нему и уште неколкумина им соопштиле дека ќе бидат упатени три месеци во Домостроителниот комбинат, каде што требало да сечат мокет (подни облоги). И таму се случува една од оние балкански сцени што звучат како измислица: во халата се појавува неформалниот водач меѓу работниците, кој го препознава од Кремиковци – од заедничките паузи, разговори и дружби. Му наредува на бригадирот да подготви потврда дека човекот веќе бил на акција три месеци. Печат, потпис – и готово. Хампарцумјан си заминува дома. Колегите остануваат да сечат мокет.
Од ова не прави фолклорна анегдота, туку извлекува поента: во неправедни системи не опстанува највредниот, туку оној со најмногу врски. А тие врски често се создаваат на најнеочекувани места – не во салони, туку во фабрики, во ноќни смени, во околности каде што се среќаваат луѓе што инаку никогаш не би се запознале.

„Крадење технологии“ без романтика: reverse engineering како судир со реалноста

По Кремиковци работел во Институтот за компјутерска техника – место што тогаш претставувало јадро на она што денес би го нарекле ИТ-индустрија. Таму се занимавале со „reverse engineering“ – технолошко расклопување и адаптација на туѓи решенија. Хампарцумјан тоа го кажува без заобиколување: тоа е интелектуална кражба. Но воедно и интелектуален предизвик – затоа што мораш целосно да разбереш како нешто функционира, а потоа да го изведеш сам, со сопствени ресурси, ограничувања и услови на недостиг.
И најважното: во таков процес нема простор за самоизмама. Јасно се гледа кој каде стои. Кој има предност, кој има култура, кој има индустрија, кој има процес, кој има слобода да експериментира – и кој само се теши со приказната дека „ние сме најдобри“.

Избери кариера што нема да те убие од стрес – и никогаш не работи сам

Ако има нешто што го одвојува од класичниот профил „банкар што држи лекции“, тоа е неговиот став за стресот: ако нешто те убива од стрес – престани да го правиш. Тој не го романтизира „изгорувањето“. Не го слави како доказ дека си важен. За него стресот е сигнал дека си во погрешна улога, или дека си го изгубил балансот. Кога зборува за управување со туѓи пари, не прави драма. Вели: голема институција не се управува еднолично. Таа е пирамида од луѓе со различни умеења. Клучот е да имаш тим. И уште поостро: Твоите подредени мора да бидат подобри од тебе во тоа што го прават. Тоа, вели, бара да си седнеш врз егото. Затоа што ако сакаш ти да бидеш најпаметен во собата – ќе останеш сам. А кога ќе дојде кризата, сам човек е кршлив човек.

Егото е најопасната дрога: или ќе го контролираш, или ќе изгубиш сè

Хампарцумјан не зборува за егото како за апстракција. Го третира како механизам што или те прави способен да водиш, или те прави несносен и ранлив. Кога егото ти е големо, секоја критика ја примаш како напад. Секој пад како крај. Секој пораз како срам. И почнуваш да носиш одлуки за да „победиш“, не за да бидеш во право. Неговата верзија е прагматична: седни врз егото, направи тим, биди во баланс, и стануваш „неразбивлив“. Не затоа што си супермен, туку затоа што не си сам и не си заслепен.

Кризите се преживуваат во добри години – не кога ќе дојдат лошите

Кога зборува за кризи во банкарството, тој не бара драматични приказни. Спомнува дека 2008 била тешка година, дека имало моменти кога мораш да излезеш пред луѓе и да кажеш дека „сè е во ред“ додека внатре се бориш со хаосот. Но неговата најсилна лекција е стара и банално точна: во добри години се подготвуваш за лоши. Ако во добрите години си капитализиран, организиран, дисциплиниран – во лошите денови преживуваш и дури можеш да добиеш. Тој дури се шегува дека „донеле одлука да не учествуваат во кризата“. Зад шегата има логика: ако си подготвен, кризата не те јаде толку лесно.

Градинарството, кујната и фотографијата се методи за психичка стабилност

Неговите „хобија“ не се украс за интервју. Кај него се алатки за внатрешна стабилност.
Градинарството како најблиска медитација за неподготвен човек:
Еден гостин-гуру му кажал дека за човек што не знае да медитира, градинарството е најблиското до тоа. Зошто? Затоа што резултатот доаѓа подоцна од трудот. Мора да си систематичен, трпелив, да не се нервираш ако утре не никне. Тоа е лекција што директно се пренесува и во кариера и во живот.
Готвењето како суета што те прави среќен:
За готвењето е искрен: кога знаеш да готвиш вкусни јадења за луѓе што те сакаат, тие те фалат, ти ја гали суетата, и тоа те радува. Не глуми скромност. Вели: да, тоа ми го гали егото. И во таа искреност има нешто здраво – суетата не ја негира, туку ја става во кујна, да не ја пушти да управува со банката.
Фотографијата како начин да гледаш:
Фотографијата кај него е љубопитност: од макро детали, до луѓе, до природа. Нема поента дека „банкарот е уметник“. Поентата е дека човекот што учи да гледа – полесно останува присебен.

Најскапата валута не се парите – туку психичката стабилност и балансот со себе

Кога ќе се собере неговата приказна – од периферија со ниви, преку фабрики со затворници, преку институт што расклопува туѓи технологии, преку Канада и назад, преку ревизија, држава, банки и кризи – остануваат неколку груби правила:
– Не прави нешто што те уништува од стрес.
– Тимот е посилен од „генијалниот поединец“.
– Егото мора да се стави под контрола, инаку ќе ти ја „исечат главата“.
– Подготви се за лоши години кога ти оди добро.
– Општеството ја добива политиката што ја толерира.
– Парите не се „сè“. Тие се средство – и често алиби.
И затоа неговата провокација на почеток не е навреда, туку предупредување: ако си убеден дека парите се сè, тогаш уште не си ги видел вистинските проблеми. А кога ќе ги видиш – ќе ти треба нешто посилно од пари: ќе ти треба баланс со себе.