Шверцувањето во Југославија беше вистинска вештина: Фармерки, кафе и детергент се пренесуваа на најлуди начини
Осумдесеттите години донесоа една посебна семејна рутина: пат до Грац или Трст, најчесто до легендарниот пазар Понте Росо, и враќање со сето она што тешко се наоѓаше дома или беше прескапо за обичниот стандард. Во торбите завршуваа фармерки, патики, кафе, чоколади, барбики, детергенти, козметика и мали кујнски чуда од странските продавници. Тоа не беше само купување, туку мала стратегија на преживување, со многу страв, снаодливост и приказни што денес звучат како семејни легенди.

Содржина:
- „Дали имате нешто за пријавување?“ беше прашањето што го стегаше стомакот
- Изложбата „Шверцање“ ги собра детергентите, цигарите и сеќавањата од граничните премини
- Во Југославија недостигаа кафе, чоколади, јужно овошје, прашок за перење и мали електронски уреди
- Драган Растиќ три децении гледал како луѓе се обидуваат да ја надмудрат границата кај Шентиљ
- Бабата го фрлила кујнскиот робот преку граничната жица, па сопругот го поправал дома
- „Марлборо“ и „Винстон“ влегуваа, домашни цигари излегуваа, а „Комодоре 64“ се расклопуваше на делови
„Дали имате нешто за пријавување?“ беше прашањето што го стегаше стомакот
Етикетите од новата облека се кинеа уште во трговските центри. Луѓето облекуваа по неколку слоеви маици и џемпери, па во автобусите на враќање изгледаа како сумо борачи. Потоа доаѓаше границата, тишината во купето или автобусот и чекорите на цариникот меѓу седиштата. Секој што барем еднаш се обидел да пренесе повеќе стока од дозволеното добро го памети грчот во стомакот и испотените дланки пред неизбежното прашање: „Дали имате нешто за пријавување?“

Изложбата „Шверцање“ ги собра детергентите, цигарите и сеќавањата од граничните премини
На овој општествен феномен му е посветена изложбата „Шверцање“, подготвена од Музејот на народното ослободување од Марибор. Автор е кустосот Јан Малец Светел, а поставката беше претставена и во Музејот на градот Загреб. Старите автентични пакувања на детергенти, цигари и кујнски апарати, заедно со личните сведоштва на некогашните шверцери и цариници, ја враќаат публиката во време кога неколку ќеси странска стока беа доволна причина за цело семејство да тргне преку граница.

Во Југославија недостигаа кафе, чоколади, јужно овошје, прашок за перење и мали електронски уреди
Економската криза, инфлацијата, честата девалвација на динарот и хроничниот недостиг на основни прехранбени и индустриски производи ја направија Австрија и Италија продолжена полица на домашните продавници. Некои патуваа за сопствени потреби, а други од тоа создадоа вистински бизнис за препродажба на пазарите. Во тие години, шверцувањето не се доживуваше само како прекршување на правилата, туку и како начин обичните луѓе да стигнат до производи што секојдневието ги бараше, а домашниот пазар не можеше да ги понуди.
Драган Растиќ три децении гледал како луѓе се обидуваат да ја надмудрат границата кај Шентиљ
Меѓу сведоштвата се издвојува приказната на пензионираниот цариник Драган Растиќ, кој три децении работел на граничниот премин Шентиљ меѓу Словенија и Австрија. Неговите анегдоти откриваат колку далеку одела човечката снаодливост, но и колку комични станувале обидите стоката да се скрие. Растиќ раскажува за жена која кон цариниците чекорела исклучително бавно и вкочането, како да е тешко болна. Уредно го покажала пасошот и пријавила пет килограми кафе, колку што тогаш било дозволено. Но, кога еден од цариниците пријателски ја потчукнал по рамото, од нејзиниот долг капут почнало да истура кафе на сите страни. Се испоставило дека под поставата зашила дури 50 килограми кафе.
Бабата го фрлила кујнскиот робот преку граничната жица, па сопругот го поправал дома
Посебно останува запаметена случката со една жена која во Австрија купила модерен кујнски робот. Сосетките во селото толку ѝ завидувале што таа решила и ним да им набави исти апарати. При едно патување, стравот од деталниот претрес бил толку силен што го фрлила уредот преку граничната жица во грмушките. Подоцна се вратила да го земе и видела дека падот го оштетил. Сепак, нејзиниот сопруг успеал да го поправи, а апаратот потоа беспрекорно работел уште со децении.
„Марлборо“ и „Винстон“ влегуваа, домашни цигари излегуваа, а „Комодоре 64“ се расклопуваше на делови
Движењето на стоката не било само во една насока. Во Југославија влегувале странски цигари како „Марлборо“ и „Винстон“, додека кон Запад се носеле поевтините домашни марки. Огромен хит биле и компјутерите како „Комодоре 64“, кои луѓето ги расклопувале на делови за да избегнат царина. Денес, кога европските граници често се минуваат без формални прегледи, а речиси секој производ е достапен во најблискиот маркет, приказните за кафе скриено во ракави и фотоапарати во вреќи со ориз звучат далечно, но топло. Тоа е носталгична легенда за времето кога обичниот човек мораше да биде и купувач, и патник, и стратег.

Коментирај анонимно