113 години од Букурешкиот договор: Денот кога Македонија беше поделена без Македонците

Содржина:

• Војната против Османлиското Царство брзо стана трка за македонската земја
• Ноќта меѓу 29 и 30 јуни 1913 година Бугарија го скрши сојузот
• Скопје, Битола, Охрид, Штип и Кочани влегоа под српска власт
• Со Солун и Кукуш, Грција го доби најголемиот територијален дел
• Пиринскиот дел остана кај Бугарија, но Македонија повторно не стана самостојна
• Договорот го потпишаа пет држави, а Македонија не беше договорна страна
• Рускиот цар требаше да арбитрира, но руската дипломатија не ги помири Белград и Софија
• Лондонската конференција ја подготви картата што Букурешт ја заврши
• Јужниот дел кај Грција, Вардарскиот кај Србија, Пиринскиот кај Бугарија
• Карнегиевата комисија опиша насилства, бегалци и запалени домови
• Потписите ги ставија државите, цената ја плати Македонија

Војната против Османлиското Царство брзо стана трка за македонската земја

Во 1912 година Србија, Бугарија, Грција и Црна Гора влегоа во Првата балканска војна против Османлиското Царство. Воената цел беше јасна: да се истисне Османлиското Царство од европските територии.
Но зад заедничкиот непријател стоеше нешто многу поголемо – борба за тоа кој ќе го земе пленот по неговото заминување.
Македонија беше во центарот на тие амбиции. Бугарија имаше свои претензии кон Македонија. Србија сакаше да го прошири своето кралство кон југ. Грција ја гледаше Македонија како простор од витално значење за сопствената држава, особено Солун и Егејското крајбрежје.
И така, војната која започна како борба против Османлиското Царство многу брзо се претвори во борба меѓу самите победници.
Историчарите денес балканските војни ги опишуваат токму како борба на националистичките држави за поделба на преостанатите османлиски територии.

Ноќта меѓу 29 и 30 јуни 1913 година Бугарија го скрши сојузот

Бугарија одигра клучна улога во Првата балканска војна и имаше огромни воени загуби и успеси. Но спорот околу Македонија го уништи сојузот.
Пред војната, Србија и Бугарија постигнале договор според кој делови од Македонија биле предвидени за Бугарија, додека за спорната зона требало да одлучи рускиот цар како арбитер.
По победата над Османлиите, договорот повеќе не им бил доволен на страните. Србија го окупирала поголемиот дел од Вардарска Македонија. Грција го зазела Солун и голем дел од јужна Македонија. Бугарија сметала дека ѝ припаѓа многу поголем дел.
На 29 спроти 30 јуни 1913 година, бугарските сили започнале напади врз српските и грчките позиции во Македонија. Со тоа започнала Втората балканска војна.
Но Бугарија останала сама. Против неа се свртеле Србија и Грција, а во војната се вклучиле и Романија и Османлиското Царство. Бугарија била поразена. И токму нејзиниот пораз ја одредил конечната поделба.

Скопје, Битола, Охрид, Штип и Кочани влегоа под српска власт

Србија го добила најголемиот дел од Македонија што денес го сочинува јадрото на македонската држава. Под српска власт влегле Скопје, Битола, Охрид, Штип, Кочани и огромен дел од Вардарска Македонија.
Со тоа Србија значително ја зголемила својата територија и население. Но за македонското население, промената на знамето не значела автоматски слобода.
Новиот систем започнал да ја третира Македонија како дел од српската национална држава, а македонската национална посебност била негирана. Биле воспоставени воена и полициска контрола, а политичкото и културното организирање било ограничувано.
И тоа не било само административно прашање. Тоа била борба за тоа како ќе се вика народот, кој јазик ќе го зборува во јавноста и на кого ќе му припаѓа историската меморија.
Карнегиевата меѓународна комисија, која по Балканските војни ги истражувала злосторствата на сите страни, документирала насилства и злоупотреби извршени од српските, грчките и бугарските сили.

Со Солун и Кукуш, Грција го доби најголемиот територијален дел

Грција го добила најголемиот територијален дел од Македонија. Со Солун, Кукуш, Воден, Бер и огромниот јужен простор, грчката држава го проширила своето кралство длабоко на север.
Букурешкиот договор ја поставил грчко-бугарската граница од Беласица до реката Места, со што јужна Македонија останала во рамките на Грција.
За Грција тоа било историско проширување. За населението што живеело таму, започнал период на силен притисок за национална и јазична асимилација.
Карнегиевата комисија во својот извештај од 1914 година документирала насилства и уништување во Македонија, вклучително и случаи поврзани со грчката војска и населението.
Еден од најпознатите примери е Кукуш. Во јуни 1913 година градот бил запален, а илјадници негови жители биле принудени да го напуштат.
Во следните години границата ќе стане уште посурова. Ќе следуваат бегалски бранови, преселби, размена на население и постепена промена на етничката структура.
Границата не ја разделила само територијата. Таа разделила семејства, села, гробишта, пазари и цели животни приказни.

Пиринскиот дел остана кај Бугарија, но Македонија повторно не стана самостојна

По поразот во Втората балканска војна, Бугарија не го добила она што го очекувала. Во Македонија ѝ останал пиринскиот дел, со Струмичката област во тој период како важна точка на новото разграничување.
Но и тука Македонија не станала независна. И тука новата држава имала сопствена национална политика.
Тоа е една од најголемите трагедии на македонското прашање: трите држави што ја поделиле Македонија не се согласувале околу тоа кому му припаѓа Македонија – но сите се согласувале дека Македонија не треба да биде самостојна.

Договорот го потпишаа пет држави, а Македонија не беше договорна страна

Ова е прашањето кое најмногу боли. Кој ги праша Македонците?
Никој.
Букурешкиот договор го потпишале Романија, Грција, Црна Гора, Србија и Бугарија. Македонија не била договорна страна. Македонски претставник немало. Македонска држава немало.
А сепак, на масата се решавала иднината на македонската земја.
Денес тоа изгледа неверојатно. Но во тогашниот европски поредок, малите народи без сопствена држава многу често биле предмет на преговори, наместо субјекти во нив.
И токму тука лежи суштината на неправдата.
За Македонија се преговарало како за територија. Не како за дом на луѓе.

Рускиот цар требаше да арбитрира, но руската дипломатија не ги помири Белград и Софија

Ако приказната се сведе само на „Србија, Грција и Бугарија ја поделија Македонија“, ќе биде историски непотполна. Затоа што зад балканските држави стоеле големите сили.
Русија имала посебно силно влијание на Балканот. Договорот меѓу Србија и Бугарија од 1912 година бил склучен со руско посредство, а рускиот цар требало да има улога во арбитражата за спорните делови на Македонија.
Но кога спорот експлодирал, руската дипломатија не успеала да ги помири Белград и Софија. Енциклопедијата 1914-1918 Online забележува дека руските обиди за посредување биле слаби и неуспешни.
И тука доаѓа еден важен парадокс. Русија била претставувана како заштитник на словенските народи, но руската политика не се движела кон создавање независна Македонија.
Напротив, руските интереси биле поврзани со влијанието врз Балканот и со односите со Србија и Бугарија. Истражување објавено од Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ укажува токму на судирот меѓу македонските стремежи за сопствена држава и руските геополитички интереси во периодот пред Балканските војни.
Русија затоа не може да се стави во истата категорија со директните окупатори на Македонија. Но не може ниту да се претстави како невин набљудувач.
Кога големата сила имала можност да влијае врз решавањето на македонското прашање, таа првенствено ги следела сопствените интереси.

Лондонската конференција ја подготви картата што Букурешт ја заврши

Балканот во 1913 година не бил само балканска игра. Тоа бил простор во кој се судирале интересите на големите европски сили.
Австро-Унгарија стравувала од ширењето на Србија и од растот на јужнословенскиот национализам, особено поради можниот ефект врз сопственото царство.
Русија, од друга страна, ја гледала Србија како важен сојузник и инструмент на своето влијание на Балканот. Германија била тесно поврзана со Австро-Унгарија и имала свои интереси во регионот.
Велика Британија и Франција, како дел од европската рамнотежа на силите, биле заинтересирани пред сè за спречување на поширока европска војна и за одржување на рамнотежата.
А токму големите сили претходно интервенирале во создавањето на новиот балкански поредок преку Лондонската конференција.
Затоа Букурешт не бил изолиран настан. Тоа бил последниот чин од процес во кој европските сили и балканските држави заедно ја цртале новата карта на Балканот.
И најголемиот проблем бил што границите многу малку се воделе според желбите и националната припадност на луѓето што живееле во нив.
Еден современ извештај за договорот директно забележува дека неговите граници имале малку врска со националноста на населението во погодените области.

Јужниот дел кај Грција, Вардарскиот кај Србија, Пиринскиот кај Бугарија

По 10 август 1913 година, Македонија останала поделена.
Најголемиот дел – јужниот – припаднал на Грција. Централниот Вардарски дел – на Србија. Пиринскиот дел – на Бугарија. Помали области биле вклучени во новата албанска држава.
И така, една географска и историска целина станала дел од неколку држави.
Новите граници не биле само линии на карта. Тие станале граници меѓу луѓе. Меѓу јазични средини. Меѓу пазари. Меѓу семејства. Меѓу гробишта и родни куќи. Меѓу различни идентитетски политики.
И Македонија влегла во еден век во кој македонското прашање повторно и повторно ќе се враќа.

Карнегиевата комисија опиша насилства, бегалци и запалени домови

Цената не била само територијална. Загубата не може да се измери само во квадратни километри.
Биле загубени човечки животи. Биле уништени села. Биле запалени домови. Биле создадени бегалци. Биле прекинати економски врски.
И што е најважно – започнала долга борба околу идентитетот.
Карнегиевата комисија испратила меѓународна истражна мисија за да ги документира злосторствата во Балканските војни, а извештајот од 1914 година сведочи за широко распространети насилства и страдања извршени од повеќе страни.
Затоа не станува збор само за тоа кој колку територија добил.
Станува збор за тоа што му се случува на еден народ кога неговата земја станува предмет на туѓи национални проекти.

Потписите ги ставија државите, цената ја плати Македонија

На 10 август 1913 година Македонија не исчезнала. Само била поделена.
Ниту една граница не успеала да ја избрише географијата. Ниту една политика не успеала целосно да го избрише сеќавањето. Ниту една држава не успеала да ја направи историјата едноставна.
Затоа 113 години подоцна, Букурешкиот договор не треба да се памети само како датум во учебник.
Тој треба да се памети како моментот кога голем дел од Македонија бил распределен меѓу соседните држави без Македонците да имаат место на масата.
И можеби најтешката лекција од тој 10 август е едноставна: Кога другите одлучуваат за твојата земја без тебе, твојата судбина може да стане дел од туѓ договор.
На 10 август 1913 година, во Букурешт, потписите ги ставија државите.
Но цената ја плати Македонија.