Македонија за прв пат во историјата сруши брана на реката Пчиња — 70 години ги блокираше рибите

Содржина:

• Бетон широк 30 метри и железо од стара пруга го пресече текот кај Куманово
• Вардарската горчанка беше меѓу најмалку 10 видови што не можеа да стигнат до мрестилишта
• Крис Бејкер вели дека отстранувањето бариери е едно од најголемите еколошки лесни победи
• Во јужна Франција падна браната Исаби и отвори до 10 километри речна мрежа
• Застарените брани не мора да останат засекогаш

Бетон широк 30 метри и железо од стара пруга го пресече текот кај Куманово

Огромната бетонска плоча, изградена од армиран бетон и наполнета со спасено железо од железница, стоеше како пречка во реката Пчиња повеќе од седум децении.
Структурата била долга 53 метри и широка 30 метри. Таа го попречувала слободниот проток на вода и движењето на рибите најмалку 70 километри возводно, а локалната заедница Шупљи Камен ја сметала и за безбедносен ризик.
Кон крајот на 2025 година, по напорите на македонската еколошка организација Еко-свест, бариерата беше урната.

Вардарската горчанка беше меѓу најмалку 10 видови што не можеа да стигнат до мрестилишта

Бариерата во Македонија им штетела на најмалку 10 видови риби, меѓу кои и четири ендемски видови. Еден од нив е вардарската горчанка, Rhodeus meridionalis, која е еден од само двата вида горчанки во Европа.
Преградата им го правела невозможно движењето возводно, таму каде што рибите треба да стигнат за размножување.
Овој случај стана дел од поширока европска слика. Според извештајот Dam Removal Europe за 2025 година, во Европа биле отстранети 603 застарени речни бариери, меѓу нив брани, прегради и пропусти. Истражувачите процениле дека со тоа повторно се поврзале повеќе од 3.740 километри реки низ континентот, што е нов годишен рекорд за отстранување брани во Европа.

Крис Бејкер вели дека отстранувањето бариери е едно од најголемите еколошки лесни победи

„Отстранувањето бариери [е] една од најголемите еколошки ‘лесни победи’ достапни денес“, напиша Крис Бејкер, директор на Wetlands International Europe, во изјава. „Овие застарени бариери повеќе не обезбедуваат никакви придобивки, но сепак продолжуваат да ги деградираат реките.“
Според Wetlands International Europe, денес има околу 1,2 милиони бариери што ги фрагментираат европските реки. Од нив, повеќе од 150.000 се „се сметаат за застарени“.
Од 2020 година, низ Европа се отстранети речиси 2.300 брани, најмногу во Шведска, Финска и Шпанија. Исланд, заедно со Македонија, го изведе своето прво отстранување во 2025 година. Таму беше отстранета стара хидроелектрична брана што повеќе не се користела.

Во јужна Франција падна браната Исаби и отвори до 10 километри речна мрежа

Во јужна Франција, отстранувањето на браната Исаби отвори притока на реката Гав де По за загрозени видови, меѓу кои ранливиот атлантски лосос, Salmo salar, и иберискиот десман, Galemys pyrenaicus, мал инсективорен цицач сроден со кртовите.
Браната беше урната во октомври 2025 година, со што се обновија до 10 километри од речната мрежа.
Според неодамнешен извештај на Европската црвена листа на слатководни риби, 42 проценти од слатководните видови риби во Европа „се загрозени од исчезнување“.
Во 2024 година, Регулативата на ЕУ за обновување на природата постави цел најмалку 25.000 километри реки да се вратат во слободен тек до 2030 година. Во 2025 година биле исполнети 15 проценти од таа цел.

Застарените брани не мора да останат засекогаш

„Здравите реки се критична природна инфраструктура, живи системи што обезбедуваат заштита од поплави, безбедност на водата, биолошка разновидност и климатска отпорност“, рече Бејкер во изјавата. „Луѓето се повеќе разбираат дека застарените брани не мора да останат засекогаш.“
Од Пчиња до француските притоки, пораката е едноставна и конкретна. Кога бариерата веќе не служи никому, реката може повторно да им служи на луѓето, рибите и живиот свет околу неа.