Што е тоа Пигувски данок и како ќе нѐ заштити и од АИ и од загадувањето? Дали Македонија треба да го воведе?
Секоја зима, жителите на Скопје се будат со воздух кој мириса на чад и јаглен. Индексот на загаденост понекогаш оди толку високо што децата остануваат дома, а луѓето со астма не излегуваат надвор.
Сите го знаат изворот: фабриките, старите котларници, цементарата. И сите знаат дека тие извори никогаш не ја платиле вистинската сметка за тоа.
Токму овој проблем го опишал британскиот економист Артур Пигу уште во 1920 година. Кога некоја фирма создава трошок кој го плаќаат другите, а не таа, пазарот сам по себе не може да го поправи тоа. Треба интервенција.
Неговото решение е едноставно: данок кој го принудува загадувачот да го плати она што досега го плаќало општеството. Ако цементарата мора да плати за секој тон CO2 кој го испушта, одеднаш сметката за загадувањето паѓа таму каде што треба.
Ова не е теорија од учебник. Шведска го воведе Пигувскиот данок на јаглерод во 1991 година и денес има еден од највисоките даноци на CO2 во светот, а во исто време една од најбрзорастечките економии во Европа. Аргументот дека ваков данок го уништува бизнисот едноставно не се покажа точен.
Но приказната не застанува на оџаците и цементарите. Денес истиот механизам се применува на сосема различен проблем, а последиците можат да бидат подеднакво сериозни.
Содржина:
- Седум вработени, софтвер од 200 евра и четири работни места што исчезнуваат
- Центрите за повици, финансиските услуги и ИТ аутсорсингот се први на удар
- Три пречки пред ваков данок: напредокот, мерењето и слабата регулаторна машина
- Ниту една земја уште нема систематски Пигувски данок на АИ-автоматизација
Седум вработени, софтвер од 200 евра и четири работни места што исчезнуваат
Замислете дека сте сопственик на мала фирма за сметководство во Скопје. Имате седум вработени. Потоа доаѓа софтвер кој за 200 евра месечно прави она што четворица од нив го правеле цел ден.
Логиката е јасна: ги отпуштате. Го правите тоа не затоа што сте лош човек, туку затоа што сте рационален.
Сега замислете дека истото го прават сите 3.000 сметководствени фирми во земјата. Одеднаш, илјадници луѓе остануваат без работа, без купувачка моќ и без можност брзо да се преквалификуваат.
Вашата фирма заштедила, но пазарот на кој продавате услуги почнува да се намалува, бидејќи клиентите немаат пари.
Механизмот е ист како со загадувањето. Фирмата ги зема сите заштеди, а трошоците ги плаќа општеството. Само наместо мрзлива магла над Скопје, трошокот е невработеност, намалена потрошувачка и социјална помош.
Ова го докажуваат математички економистите Brett Hemenway Falk и Gerry Tsoukalas од Универзитетот во Пенсилванија и Бостон, во нивниот труд „The AI Layoff Trap“, објавен оваа година.
Нивниот наод е уште позагрижувачки: дури и кога фирмите знаат дека ситуацијата оди кон колективна штета, не можат да застанат. Конкурентскиот притисок е поголем од рационалноста. Ако ти не автоматизираш, го прави конкурентот и те истиснува од пазарот.
Класична затвореничка дилема, само на ниво на целата економија.
Центрите за повици, финансиските услуги и ИТ аутсорсингот се први на удар
Македонија е земја со значителен дел работни места во услужниот сектор, административните функции и ИТ аутсорсингот. Дел од јавната администрација исто така спаѓа во категориите кои АИ може сериозно да ги промени во рок од неколку години.
Притоа, Македонија има специфичен проблем кој развиените земји го немаат во иста мера: ограничени капацитети за брза преквалификација.
Кога германски работник ја губи работата, системот на социјална заштита и стручното образование имаат ресурси да реагираат. Овде тие ресурси се скромни.
Но она што Македонија го има е искуство. Децении на загадување без одговорност, децении на трошоци кои ги плаќаат граѓаните наместо изворот.
Овој концепт не е странски за никој кој зимувал во Скопје.
Три пречки пред ваков данок: напредокот, мерењето и слабата регулаторна машина
Идејата не е без критики.
Првиот и најчест аргумент е дека ваков данок го забавува технолошкиот напредок и ги тера компаниите во поповолни јурисдикции. За мала отворена економија како Македонија, ова е сериозна загриженост.
Вториот проблем е практичен: како го мериш? Колку точно чини за општеството едно АИ-предизвикано отпуштање? Одговорите се тешки, а грешките во пресметката можат да создадат поголем проблем од самиот данок.
Третиот аргумент е временски: Македонија сè уште нема доволно развиена регулаторна инфраструктура за ваков механизам. Воведување сложен данок без капацитет за неговото спроведување може да резултира само со бирократија без ефект.
Falk и Tsoukalas, меѓутоа, покажуваат дека другите алтернативи не функционираат. Ниту универзален базичен доход, ниту преквалификација, ниту учество на работниците во сопственоста сами по себе не го решаваат основниот проблем: конкурентскиот притисок кој ги тера фирмите да автоматизираат побрзо отколку што пазарот може да апсорбира.
Ниту една земја уште нема систематски Пигувски данок на АИ-автоматизација
Засега, ниту една земја во светот нема воведено систематски Пигувски данок на АИ-автоматизација. Јужна Кореја и неколку скандинавски земји дискутираат за слични механизми, но останува на ниво на работни групи.
ЕУ работи на регулација на АИ, но таа е насочена кон безбедноста и транспарентноста, не кон работниот пазар.
За Македонија, прашањето во моментот е повеќе академско отколку практично. Но академски прашања стануваат политички многу брзо, особено кога бројките на невработеност почнуваат да се движат во погрешна насока.
Она што може да се направи веднаш е поскромно, но реалистично: следење на трендовите во засегнатите сектори, инвестиции во дигитално образование и сериозна дискусија за тоа кои работни места се ранливи.
Македонија знае како изгледа кога трошоците ги плаќаат другите наместо изворот. Го гледала секоја зима.
Прашањето е само дали ќе почека да го види и летото.
Коментирај анонимно