Венко Андоновски: Светот не ги изгуби вредностите затоа што осиромаши, туку затоа што е сè побогат

Содржина:

• Гоце и Александар слушале за Западот од плоштадот, па решиле да тргнат
• „Тој стар свет некогаш живеел со високи идеали“
• Едно парче леб за петмина во февруарски поход
• Студот кај Андоновски почнува од креветот, дури и во јули
• Во истата реченица ги става национализмот и демократијата во која „сè е дозволено“
• На крајот, спомениците сами се враќаат во камен

Гоце и Александар слушале за Западот од плоштадот, па решиле да тргнат

Андоновски ги оживеал спомениците свесно. Тие, како споменици, секојдневно слушаат како народот зборува покрај нив. Слушаат за војни, за Запад, за Исток, за тоталитаризам. Сè се случува покрај нив, а тие стојат неми. Затоа решил да им даде глас.
Александар му раскажува на Гоце дека на Исток стигнал до Индија и дека таму ја изгубил битката не од голема војска, туку од обичен комарец, од маларија.
Двајцата заклучуваат: ако веќе живееме повторно, зошто да не одиме на Запад? Толку слушале за тој Запад, дека таму тече мед и млеко.
Тргнуваат. Низ Србија, Хрватска, до Словенија. Таму, наместо мед и млеко, ги обвинуваат за злосторство против човештвото и ги праќаат во Хашкиот трибунал.

„Тој стар свет некогаш живеел со високи идеали“

„Тој стар свет некогаш живеел со високи идеали, за кои луѓето биле готови да ги положат и животите“, вели Андоновски.
Тој свет, античкиот свет, па и илинденската епоха на Гоце Делчев, бил изграден врз тоа. Денес, според него, е поинаку.
„Денес одеднаш ништо нема значење, затоа што сè се смета во пари. Сè е конвертор на валути. И емоциите се претвораат во валути, во хонорари, во пари. Оттаму доаѓа болката што живееме во еден свет кој ги изгуби своите суштински вредности.“
Тоа е главната теза на романот. И главната причина зошто Андоновски смета дека романот, под целата комика, всушност жали.

Едно парче леб за петмина во февруарски поход

Тука Андоновски прави неочекуван заклучок. Хемискиот состав на човекот не се сменил, вели тој. Луѓето биле истите и порано, кога имало многу повеќе алтруизам, многу повеќе делење.
„Според некоја логика, во посиромашен свет луѓето би требало да бидат повеќе егоисти. А ние како свет стануваме сè побогати и побогати. И наместо да се развива алтруизмот, одеднаш имате поплава на егоизам во еден богат свет.“
Неговиот заклучок е остар:
„Колку човек повеќе има, толку повеќе се расчовечува. Го губи човечкото во себе.“
Дава пример со свој чичко кој бил во Партизан и раскажувал како во екстремни услови, во февруарски поход, едно парче леб го делеле петмина. Никој не добивал доволно за да се засити. Но го делеле, за да преживеат сите.
„Ние не живееме во такви услови денес. Ние сме многу побогати. Ама егоизмот е на прво место.“

Студот кај Андоновски почнува од креветот, дури и во јули

Андоновски прецизира која форма на егоизам ја смета за најопасна.
„Најстрашно е тоа што егоизмот сè повеќе се изразува не низ материјалното недавање, туку низ емотивното недавање. Не знаете да споделите радост кога некој се радува. Не знаете да му честитате. Не знаете кога тагува, со него да ја поделите тагата.“
Тој студ, вели тој, е она што светот го прави непријатен.
„Верувајте ми, сабајле кога ќе станам и ќе го тргнам прекривачот од мене, прво ми е ладно. И да е јули, ми е ладно. Од мојот кревет почнува светот во кој треба да се расправам со егоист.“

Во истата реченица ги става национализмот и демократијата во која „сè е дозволено“

Андоновски е јасен дека неговата критика не е насочена кон една страна.
„Никого не штедев во романот. Ни оние кои проповедаат целосна демократија до промена на пол. Ниту оние кои тврдат дека сме директни синови на Александар Македонски. Ниту национализмот, ниту оваа демократија која подразбира дека сè е дозволено.“
За него, постојат две еднакви лудила: некој кој тврди дека е внук на Александар Македонски по сите вкрстувања на племиња низ векови, и некој кој тврди дека има право на сè, дури и на промена на личен идентитет.
„Светот едноставно како полуде. Тој свет јас не го разбирам освен преку јазикот на хумора. И затоа фатив да се играм со овој роман: буквално да ги сакам луѓето да ги насмејам над она кое ги боли.“

На крајот, спомениците сами се враќаат во камен

Виделе доволно. Подобро им е да бидат споменици во овој свет, отколку живи луѓе кои страдаат.
Андоновски тоа го гледа како доказ за моќта на книжевноста наспроти политиката.
„Кажете ми која политика може тоа да го направи? Ниедна политика не може ни да оживее споменик. Можат да изградат споменици, ама да им вдахнат живот, тоа не може никој.“
Политиката, вели тој, создава стварности од она што веќе е создадено како стварност. Книжевноста може да си игра, да враќа кого сака и како сака.
И во таа игра, можеби, лежи единствениот начин да се каже нешто вистинско за свет кој заборавил зошто некогаш бил готов да жртвува сè.